Hobbes xem nhà nước là sản phẩm của khế ước để chấm dứt "chiến tranh của mọi người chống lại mọi người", nhấn mạnh vai trò quyền lực tối cao nhằm bảo đảm trật tự (Hobbes, 1651). Locke đề cao quyền tự nhiên và giới hạn quyền lực nhà nước, đặt nền cho tư tưởng tự do và sở hữu tư nhân (Locke, 1689). Rousseau lại nhấn mạnh "ý chí chung" và chủ quyền nhân dân, tạo cảm hứng cho dân chủ hiện đại (Rousseau, 1762).
Các học thuyết khế ước xã hội có ưu điểm lớn: phê phán tính thần quyền, đề cao tính chính danh thế tục, đưa quyền con người vào trung tâm. Tuy vậy, nhiều luận điểm vẫn giả định một "cá nhân trừu tượng", tách khỏi quan hệ giai cấp và điều kiện vật chất cụ thể. Do đó, chúng thường giải thích bất công xã hội bằng sai lệch thể chế hoặc đạo đức, thay vì truy tới kết cấu kinh tế – xã hội sản sinh ra bất công.
1.3. Triết học cổ điển Đức và những giới hạn lịch sử
Triết học cổ điển Đức (đỉnh cao là Hegel) đóng góp mạnh về tư duy biện chứng và hiểu lịch sử như một quá trình vận động. Hegel xem nhà nước như hiện thân của "ý niệm đạo đức", và lịch sử là quá trình tự ý thức của Tinh thần (Hegel, 1821). Song, tính duy tâm khiến mối quan hệ vật chất – kinh tế bị đảo ngược: cái quyết định trở thành "ý niệm", còn đời sống vật chất bị xem như hệ quả. Feuerbach phê phán duy tâm, đưa con người cảm tính trở lại trung tâm, nhưng ông dừng ở duy vật trực quan, chưa giải thích được các quan hệ xã hội – lịch sử và vai trò của thực tiễn cải tạo thế giới (Feuerbach, 1841).
Như vậy, trước Mác đã tích lũy nhiều yếu tố lý luận quan trọng (tự do, dân chủ, pháp luật, biện chứng...), nhưng vẫn thiếu một cơ sở khoa học để giải thích nhà nước, quyền lực, và biến đổi xã hội trong quan hệ với nền sản xuất vật chất và cấu trúc giai cấp.