Ch­¬ng 1

:

C¸c vÊn ®Ò chung vÒ

khoa häc m«i tr­êng.

1.1. §Þnh nghÜa:

M«i tr­êng bao gåm c¸c yÕu tè tù nhiªn vµ yÕu tè vËt chÊt nh©n t¹o cã quan hÖ mËt thiÕt víi nhau, bao quanh con ng­êi, cã ¶nh h­ëng tíi ®êi sèng, s¶n xuÊt, sù tån t¹i, ph¸t triÓn cña con ng­êi vµ thiªn nhiªn (§iÒu 1, LuËt BVMT cña ViÖt Nam, 1993).

Tõ ®Þnh nghÜa tæng qu¸t nµy, c¸c kh¸i niÖm vÒ MT cßn ®­îc hiÓu theo c¸c nghÜa kh¸c nhau, nh­ng tùu trung l¹i kh«ng n»m ngoµi néi dung cña ®Þnh nghÜa kinh ®iÓn trong LuËt BVMT.

§Þnh nghÜa

l:

MT theo nghÜa réng nhÊt lµ tæng hîp c¸c ®iÒu kiÖn bªn ngoµi cã ¶nh h­ëng tíi mét vËt thÓ hoÆc mét sù kiÖn. BÊt cø mét vËt thÓ, mét sù kiÖn nµo còng tån t¹i vµ diÔn biÕn trong mét MT. Kh¸i niÖm chung vÒ MT nh­ vËy ®­îc cô thÓ ho¸ ®èi víi tõng ®èi t­îng vµ tõng môc ®Ých nghiªn cøu.

§èi víi c¬ thÓ sèng th× ''M«i tr­êng sèng'' lµ tæng hîp nh÷ng ®iÒu kiÖn bªn ngoµi cã ¶nh h­ëng tíi ®êi sèng vµ sù ph¸t triÓn cña c¬ thÓ (Lª V¨n Khoa, 1995).

§Þnh nghÜa

2:

MT bao gåm tÊt c¶ nh÷ng g× bao quanh sinh vËt, tÊt c¶ c¸c yÕu tè v« sinh vµ h÷u sinh cã t¸c ®éng trùc tiÕp hoÆc gi¸n tiÕp lªn sù sèng, ph¸t triÓn vµ sinh s¶n cña sinh vËt (Hoµng §øc NhuËn, 2000).

Theo t¸c gi¶, MT cã 4 lo¹i chÝnh t¸c ®éng qua l¹i lÉn nhau:

-

M«i tr­êng tù nhiªn bao gåm n­íc, kh«ng khÝ, ®Êt ®ai, ¸nh s¸ng vµ c¸c sinh vËt.

- M«i tr­êng kiÕn t¹o gåm nh÷ng c¶nh quan ®­îc thay ®æi do con ng­êi.

- M«i tr­êng kh«ng gian gåm nh÷ng yÕu tè vÒ ®Þa ®iÓm, kho¶ng c¸ch, mËt ®é, ph­¬ng h­íng vµ sù thay ®æi trong MT.

- M«i tr­êng v¨n ho¸ - x· héi bao gåm c¸c c¸ nh©n vµ c¸c nhãm, c«ng nghÖ, t«n gi¸o, c¸c ®Þnh chÕ, kinh häc, thÈm mü häc, d©n sè häc vµ c¸c ho¹t ®éng kh¸c cña con ng­êi.

§Þnh nghÜa

3:

MT lµ mét phÇn cña ngo¹i c¶nh, bao gåm c¸c hiÖn t­îng vµ c¸c thùc thÓ cña tù nhiªn,..mµ ë ®ã, c¸ thÓ, quÇn thÓ, loµi,...cã quan hÖ trùc tiÕp hoÆc gi¸n tiÕp b»ng c¸c ph¶n øng thÝch nghi cña m×nh (Vò Trung T¹ng, 2000). Tõ ®Þnh nghÜa nµy, ta cã thÓ ph©n biÖt ®­îc ®©u lµ MT cña loµi nµy mµ kh«ng ph¶i lµ MT cña loµi kh¸c. Ch¼ng h¹n, mÆt biÓn lµ MT cña sinh vËt mÆt n­íc (Pleiston vµ Neiston), song kh«ng lµ MT cña nh÷ng loµi sèng ë ®¸y s©u hµng ngh×n mÐt vµ ng­îc l¹i.

§èi víi con ng­êi, MT chøa ®ùng néi dung réng h¬n. Theo ®Þnh nghÜa cña UNESCO (1981) th× MT cña con ng­êi bao gåm toµn bé c¸c hÖ thèng tù nhiªn vµ c¸c hÖ thèng do con ng­êi t¹i ra, nh÷ng c¸i h÷u h×nh (tËp qu¸n, niÒm tin,...), trong ®ã con ng­êi sèng vµ lao ®éng, hä khai th¸c c¸c tµi nguyªn thiªn nhiªn vµ nh©n t¹o nh»m tho¶ m·n nh÷ng nhu cÇu cña m×nh. Nh­ vËy, MT sèng ®èi víi con ng­êi kh«ng chØ lµ n¬i tån t¹i, sinh tr­ëng vµ ph¸t triÓn cho mét thùc thÓ sinh vËt lµ con ng­êi mµ cßn lµ ''khung c¶nh cña cuéc sèng, cña lao ®éng vµ sù vui ch¬i gi¶i trÝ cña con ng­êi''.

Nh­ vËy MT sèng cña con ng­êi lµ c¶ vò trô bao la, trong ®ã hÖ MÆt Trêi vµ Tr¸i §Êt (T§) lµ bé phËn cã ¶nh h­ëng trùc tiÕp vµ râ rÖt nhÊt. Theo c¸ch nh×n cña khoa häc MT hiÖn ®¹i th× T§ cã thÓ xem nh­ mét con tµu vò trô lín, mµ loµi ng­êi lµ nh÷ng hµnh kh¸ch. VÒ mÆt vËt lý, T§ gåm th¹ch quyÓn, bao gåm tÊt c¶ c¸c vËt thÓ ë d¹ng thÓ r¾n cña T§ vµ cã ®é s©u tíi kho¶ng 60km; thuû quyÓn t¹o nªn bëi c¸c ®¹i d­¬ng, biÓn c¶, ao hå, s«ng suèi vµ c¸c thuû vùc kh¸c; khÝ quyÓn víi kh«ng khÝ vµ c¸c lo¹i khÝ kh¸c bao quanh mÆt ®Êt. VÒ mÆt sinh häc, trªn T§ cã sinh quyÓn bao gåm c¸c c¬ thÓ sèng, thuû quyÓn vµ khÝ quyÓn t¹o thµnh MT sèng cña c¸c c¬ thÓ sèng vµ ®Þa quyÓn t¹o thµnh líp phñ thæ nh­ìng ®a d¹ng. Kh¸c víi c¸c ''quyÓn'' vËt chÊt v« sinh, trong sinh quyÓn ngoµi vËt chÊt, n¨ng l­îng, cßn cã th«ng tin víi t¸c dông duy tr× cÊu tróc vµ c¬ chÕ tån t¹i cña c¸c vËt thÓ sèng. D¹ng th«ng tin ë møc ®é phøc t¹p vµ ph¸t triÓn cao nhÊt lµ trÝ tuÖ con ng­êi, cã t¸c dông ngµy cµng m¹nh mÏ ®Õn sù tån t¹i vµ ph¸t triÓn cña T§. Tõ nhËn thøc ®ã, ®· h×nh thµnh kh¸i niÖm vÒ ''trÝ quyÓn'', bao gåm nh÷ng bé phËn trªn T§, t¹i ®ã cã t¸c ®éng trÝ tuÖ con ng­êi. Nh÷ng thµnh tùu míi nhÊt cña khoa häc kü thuËt cho thÊy r»ng trÝ quyÓn ®ang thay ®æi mét c¸ch nhanh chãng, s©u s¾c vµ ph¹m vi t¸c ®éng ngµy cµng më réng, kÓ c¶ ë ngoµi ph¹m v× T§. VÒ mÆt x· héi, c¸c c¸ thÓ con ng­êi häp l¹i thµnh céng ®ång, gia ®×nh, bé téc, quèc gia, x· héi theo nh÷ng lo¹i

h×nh, ph­¬ng thøc vµ thÓ chÕ kh¸c nhau. Tõ ®ã t¹o nªn c¸c mèi quan hÖ, c¸c h×nh th¸i tæ chøc kinh tÕ x· héi cã t¸c ®éng m¹nh mÏ tíi MT vËt lý, MT sinh häc.

Trong thÕ kû XXI, dù ®o¸n sÏ xuÊt hiÖn t­ng bõng cña mét nÒn kinh tÕ míi. NÒn kinh tÕ nµy cã tªn gäi lµ ''kinh tÕ tri thøc'' vµ nhiÒu tªn gäi kh¸c nh­ng néi dung khoa häc kü thuËt cña nã th× vÉn chØ lµ mét. §ã lµ: khoa häc vµ c«ng nghÖ trë thµnh lùc l­îng s¶n xuÊt trùc tiÕp ; th«ng tin vµ tri thøc trë thµnh mét nguån tµi nguyªn v« cïng quý gi¸; hµm l­îng trÝ tuÖ trong tõng s¶n phÈm ngµy cµng gia t¨ng, nhÊt lµ c«ng nghÖ th«ng tin, ®Æc biÖt lµ lntemet lµ ph­¬ng tiÖn lao ®éng phæ biÕn nhÊt vµ cã hiÖu qu¶ nhÊt.

Víi nh÷ng ®Æc tr­ng nh­ trªn, nÒn kinh tÕ míi cã søc sèng m·nh liÖt h¬n nhiÒu so víi nh÷ng nÒn kinh tÕ cò: kinh tÕ nguyªn thuû, kinh tÕ n«ng nghiÖp vµ kinh tÕ c«ng nghiÖp. NÒn kinh tÕ míi ®­îc ph¸t triÓn dùa trªn tri thøc khoa häc cho nªn tèc ®é t¨ng tr­ëng cña nã tû lÖ thuËn víi tèc ®é t¨ng tr­ëng cña khèi l­îng tri thøc khoa häc mµ loµi ng­êi tÝch luü ®­îc. C¸c nhµ nghiªn cøu lÞch sö khoa häc cho r»ng, sè l­îng tri thøc mµ loµi ng­êi s¸ng t¹o ra chØ trong thÕ kû XX b»ng tæng tri thøc khoa häc mµ loµi ng­êi ®· tÝch luü trong suèt lÞch sö tån t¹i h¬n n¨m tr¨m ngh×n n¨m cña m×nh. Trong thÕ kû XXI, khèi l­îng tri thøc l¹i cã thÓ ®­îc nh©n lªn gÊp béi. Do ®ã, cÇn ph¶i kh«n khÐo vµ t×m mäi c¬ héi vµ mäi ph­¬ng thøc ®Ó n¾m lÊy c¸i cèt lâi nhÊt cña vÊn ®Ò lµ tri thøc cho sù ph¸t triÓn “ Ph¶i n¾m lÊy ngay kÎo muén. Muén lÇn nµy sÏ ph¶i tr¶ gi¸ gÊp béi so víi nh÷ng lÇn bá lì tr­íc “ ( Chu H¶o, 2000 ).

Nh­ vËy MT sèng cña con ng­êi theo nghÜa réng lµ tÊt c¶ c¸c nh©n tè tù nhiªn vµ x· héi cÇn thiÕt cho sù sinh sèng, s¶n xuÊt cña con ng­êi nh­ tµi nguyªn thiªn nhiªn, kh«ng khÝ, ®Êt, n­íc, ¸nh s¸ng, c¶nh quan, quan hÖ x· héi...Víi nghÜa hÑp th× MT sèng cña con ng­êi chØ bao gåm c¸c nh©n tè tù nhiªn vµ nhãm nh©n tè x· héi trùc tiÕp liªn quan ®Õn chÊt l­îng cuéc sèng cña con ng­êi nh­ sè m2 nhµ ë, chÊt l­îng b÷a ¨n hµng ngµy, n­íc s¹ch, ®iÒu kiÖn vui ch¬i gi¶i trÝ. ¥ nhµ tr­êng th× m«i tr­êng cña häc sinh gåm nhµ tr­êng víi thÇy gi¸o, b¹n bÌ, néi quy cña nhµ tr­êng, líp häc, s©n ch¬i, phßng thÝ nghiÖm, v­ên tr­êng, c¸c tæ chøc x· héi nh­ §oµn, §éi... Tãm l¹i MT lµ tÊt c¶ nh÷ng g× xung quanh ta, t¹o ®iÒu kiÖn ®Ó chóng ta sèng, ho¹t ®éng vµ ph¸t triÓn.

M«i tr­êng sèng cña con ng­êi th­êng ®­îc ph©n chia thµnh c¸c lo¹i sau:

- M«i tr­êng tù nhiªn:

bao gåm c¸c nh©n tè thiªn nhiªn nh­ vËt lý, ho¸ häc; sinh häc, tån t¹i ngoµi ý muèn cña con ng­êi nh­ng còng Ýt nhiÒu chÞu t¸c ®éng cña con ng­êi. §ã lµ ASMT, nói, s«ng, biÓn c¶, kh«ng khÝ, ®éng thùc vËt, ®Êt vµ n­íc,... MT tù nhiªn cho ta kh«ng khÝ ®Ó thë, ®Êt ®Ó x©y nhµ cöa, trång c©y, ch¨n nu«i, cung cÊp cho con ng­êi c¸c lo¹i tµi nguyªn kho¸ng s¶n phôc vô cho s¶n xuÊt vµ tiªu thô.

- M«i tr­êng x· héi: lµ tæng thÓ c¸c mèi quan hÖ gi÷a con ng­êi víi con ng­êi. §ã lµ luËt lÖ, thÓ chÕ, cam kÕt, quy ®Þnh ë c¸c cÊp kh¸c nhau. MT x· héi ®Þnh h­íng ho¹t ®éng cña con ng­êi theo mét khu«n khæ nhÊt ®Þnh, t¹o nªn søc m¹nh tËp thÓ thuËn lîi cho sù ph¸t triÓn, lµm cho cuéc sèng cña con ng­êi kh¸c víi c¸c sinh vËt kh¸c.

Ngoµi ra, ng­êi ta cßn ph©n biÖt kh¸i niÖm MT nh©n t¹o, bao gåm tÊt c¶ c¸c nh©n tè do con ng­êi l¹o nªn hoÆc biÕn ®æi theo lµm thµnh nh÷ng tiÖn nghi trong cuéc sèng nh­ « t«, m¸y bay, nhµ ë, c«ng së c¸c khu ®« thÞ, c«ng viªn,...

1.2. §èi t­îng vµ nhiÖm vô cña khoa häc m«i tr­êng:

Khoa häc m«i tr­êng (KHMT) lµ ngµnh khoa häc nghiªn cøu mèi quan hÖ vµ t­¬ng t¸c qua l¹i gi÷a con ng­êi víi con ng­êi, gi÷a con ng­êi víi thÕ giíi sinh vËt vµ MT vËt lý xung quanh nh»m môc ®Ých BVMT sèng cña con ng­êi trªn T§. Do ®ã, ®èi t­îng nghiªn cøu cña KHMT lµ c¸c MT trong mèi quan hÖ t­¬ng hç gi÷a MT sinh vËt vµ con ng­êi.

Kh«ng gièng nh­ Sinh häc, §Þa chÊt häc, Ho¸ häc vµ VËt lý häc, vµ nh÷ng ngµnh khoa häc t×m kiÕm viÖc thiÕt lËp c¸c nguyªn lý chung vÒ chøc n¨ng cña thÕ giíi tù nhiªn, KHMT lµ mét ngµnh khoa häc øng dông, mét d¹ng cña c¸c ph­¬ng ¸n gi¶i quyÕt vÊn ®Ò lµ sù t×m kiÕm nh÷ng thay thÕ cÊu tróc ®èi víi tæn thÊt MT. Khoa häc sinh th¸i vµ nh÷ng nguyªn lý sinh häc tËp trung nghiªn cøu c¸c mèi quan hÖ t­¬ng hç gi÷a nh÷ng c¬ thÓ sèng vµ MT cña chóng, lµ nh÷ng c¬ së vµ nÒn t¶ng cña KHMT. Chóng ta nghiªn cøu chi tiÕt nh÷ng vÊn ®Ò cña sinh th¸i häc, sö dông nh÷ng c¸i g× ®· biÕt vÒ sinh th¸i häc ®Ó tËp trung gi¶i quyÕt nh÷ng vÊn ®Ò cô thÓ vÒ MT.

Khoa häc MT lµ khoa häc tæng hîp, liªn ngµnh, nã sö dông vµ phèi hîp th«ng tin tõ nhiÒu lÜnh vùc nh­: sinh häc, ho¸ häc, ®Þa chÊt, thæ nh­ìng, vËt lý, kinh tÕ, x· héi häc, khoa häc qu¶n lý vµ chÝnh trÞ,..®Ó tËp trung vµo c¸c nhiÖm vô sau:

-

Nghiªn cøu ®Æc ®iÓm cña c¸c thµnh phÇn MT (tù nhiªn hoÆc nh©n t¹o) cã ¶nh h­ëng hoÆc chÞu ¶nh h­ëng bëi con ng­êi, n­íc, kh«ng khÝ, ®Êt, sinh vËt, hÖ sinh th¸i (HST), khu c«ng nghiÖp, ®«thÞ, n«ng th«n,..¥ ®©y, KHMT tËp trung nghiªn cøu mèi quan hÖ vµ t¸c ®éng qua l¹i gi÷a con ng­êi víi c¸c thµnh phÇn cña MT sèng.

- Nghiªn cøu c«ng nghÖ, kü thuËt xö lý «nhiÔm b¶o vÖ chÊt l­îng, MT sèng cña con ng­êi.

- Nghiªn cøu tæng hîp c¸c biÖn ph¸p qu¶n lý vÒ khoa häc kinh tÕ, luËt ph¸p, x· héi nh»m BVMT vµ ph¸t triÓn bÒn v÷ng (PTBV) Tr¸i §Êt, quèc gia, vïng l·nh thæ, ngµnh c«ng nghiÖp.

- Nghiªn cøu vÒ ph­¬ng ph¸p nh­ m« h×nh ho¸, ph©n tÝch ho¸ häc,vËt lý, sinh häc phôc vô cho 3 néi dung trªn.

Tuy nhiªn, kh«ng ph¶i chØ liÖt kª mét c¸ch ¶m ®¹m c¸c vÊn ®Ò MT ®i ®«i víi nh÷ng gi¶i ®o¸n cho mét t­¬ng lai hoang v¾ng vµ buån tÎ. Ng­îc l¹i, môc tiªu cña KHMT vµ môc tiªu cña chóng ta nh­ nh÷ng c¸ thÓ, nh÷ng c«ng d©n cña thÕ giíi lµ x¸c ®Þnh, thÊu hiÓu c¸c vÊn ®Ò mµ tæ tiªn cña chóng ta vµ chÝnh chóng ta ®· kh¬i dËy, xóc tiÕn. Cßn nhiÒu vÊn ®Ò ph¶i lµm vµ ph¶i lµm nhiÒu h¬n n÷a ë mçi c¸ thÓ, mçi quèc gia vµ trªn ph¹m vi toµn cÇu.

Thùc tÕ cho thÊy, hÇu hÕt c¸c vÊn ®Ò MT lµ rÊt phøc t¹p vµ kh«ng chØ gi¶i quyÕt ®¬n thuÇn b»ng c¸c khoa häc, c«ng nghÖ riªng rÏ, v× chóng th­êng liªn quan vµ t¸c ®éng t­¬ng hç ®Õn nhiÒu môc tiªu vµ quyÒn lîi kh¸c nhau.

1.3. Chøc n¨ng chñ yÕu cña m«i tr­êng.

§èi víi sinh vËt nãi chung vµ con ng­êi nãi riªng th× MT sèng cã c¸c chøc n¨ng chñ yÕu sau:

1.3.1. M«i tr­êng lµ kh«ng gian sinh sèng cho con ng­êi vµ thÕ giíi sinh vËt (habitat)

Trong cuéc sèng hµng ngµy, mçi mét ng­êi ®Òu cÇn mét kh«ng gian nhÊt ®Þnh ®Ó phôc vô cho c¸c ho¹t ®éng sèng nh­: nhµ ë, n¬i nghØ, ®Êt ®Ó s¶n xuÊt n«ng nghiÖp, l©m nghiÖp, thuû s¶n, kho tµng, bÕn c¶ng,... Trung b×nh mçi ngµy mçi ng­êi ®Òu cÇn kho¶ng 4m3 kh«ng khÝ s¹ch ®Ó hÝt thë; 2,5 lÝt n­íc ®Ó uèng, mét l­îng l­¬ng thùc, thùc phÈm t­¬ng øng víi 2000 - 2400 ca lo. Nh­ vËy, chøc n¨ng nµy ®ßi hái MT ph¶i cã mét ph¹m vi kh«ng gian thÝch hîp cho mçi con ng­êi. VÝ dô, ph¶i cã bao nhiªu m2, hecta hay km2 cho mçi ng­êi. Kh«ng gian nµy l¹i ®ßi hái ph¶i ®¹t nh÷ng tiªu chuÈn nhÊt ®Þnh vÒ c¸c yÕu tè vËt lý, ho¸ häc, sinh häc, c¶nh quan vµ x· héi. Tuy nhiªn, diÖn tÝch kh«ng gian sèng b×nh qu©n trªn T§ cña con ng­êi ®ang ngµy cµng bÞ thu hÑp (b¶ng 1vµ 2).

B¶ng l. Suy gi¶m diÖn tÝch ®Êt b×nh qu©n ®Çu ng­êi trªn thÕ giíi (ha/ng­êi)

Nguån

: Lª Th¹c C¸n, 1996

N¨m

-106

-105

-104

0(CN)

1650

1840

1930

1994

2010

D©nsè(TriÖung­êi)

DiÖn tÝch(ha/ng)

0,125

120.000

1,0

15.000

5.0

3.000

200

75

545

27,5

1.000

15

2.000

7,5

5.000

3,0

7.000

1,88

B¶ng 2. DiÖn tÝch ®Êt canh t¸c trªn ®Çu ng­êi ë ViÖt Nam

N¨m

1940

1960

1970

1992

2000

B×nh qu©n ®Çu ng­êi

0,2

0,16

0,13

0,11

0,1

Yªu cÇu vÒ kh«ng gian sèng cña con ng­êi thay ®æi theo tr×nh ®é khoa häc vµ c«ng nghÖ. Tr×nh ®é ph¸t triÓn cµng cao th× nhu cÇu vÒ kh«ng gian s¶n xuÊt sÏ cµng gi¶m. Tuy nhiªn, trong viÖc sö dông kh«ng gian sèng vµ quan hÖ víi thÕ giíi tù nhiªn, cã 2 tÝnh chÊt mµ con ng­êi cÇn chó ý lµ tÝnh chÊt tù c©n b»ng (homestasis), nghÜa lµ kh¶ n¨ng cña c¸c HST hÖ sinh th¸i) cã thÓ g¸nh chÞu trong ®iÒu kiÖn khã kh¨n nhÊt. GÇn ®©y, ®Ó c©n nh¾c t¶i l­îng mµ MT ph¶i g¸nh chÞu ®· xuÊt hiÖn nh÷ng chØ thÞ cho tÝnh bÒn v÷ng liªn quan ®Õn kh«ng gian sèng cña con ng­êi nh­:

- Kho¶ng sö dông MT (environmental use space) lµ tæng c¸c nguån tµi nguyªn thiªn nhiªn cã thÓ ®­îc sö dông hoÆc nh÷ng « nhiÔm cã thÓ ph¸t sinh ®Ó ®¶m b¶o mét MT lµnh m¹nh cho c¸c thÕ hÖ h«m nay vµ mai sau.

- DÊu ch©n sinh th¸i (ecological footprint) ®­îc ph©n tÝch dùa trªn ®Þnh l­îng tû lÖ gi÷a t¶i l­îng cña con ng­êi lªn mét vïng nhÊt ®Þnh vµ kh¶ n¨ng cña vïng ®Ó duy tr× t¶i l­îng ®ã mµ kh«ng lµm c¹n kiÖt c¸c nguån tµi nguyªn thiªn nhiªn. Gi¸ trÞ nµy ®­îc tÝnh b»ng diÖn tÝch ®Êt s¶n xuÊt h÷u sinh (®Êt trång trät, ®ång cá, rõng, ao hå, ®¹i d­¬ng,....) vµ céng thªm 12% ®Êt cÇn ®­îc dù tr÷ ®Ò b¶o vÖ ®a d¹ng sinh häc (§DSH). NÕu tÝnh riªng cho n­íc Mü, trong n¨m 1993 th× mét ng­êi d©n Mü trung b×nh s¶n xuÊt mét dÊu ch©n sinh th¸i lµ 8,49 ha. §iÒu nµy cã nghÜa lµ h¬n 8 ha s¶n xuÊt h÷u sinh (tÝnh theo n¨ng suÊt trung b×nh cña thÕ giíi) ph¶i liªn tôc s¶n xuÊt ®Ó hç trî cho mét c«ng d©n Mü. DÊu ch©n sinh th¸i nµy chiÕm diÖn tÝch gÊp h¬n 5 lÇn so víi 1,7 ha trªn mét c«ng d©n cña thÕ giíi. ChØ nh÷ng n­íc víi dÊu ch©n sinh th¸i cao h¬n l,7 ha míi cã mét t¸c ®éng toµn cÇu, bÒn v÷ng ®èi víi mäi ng­êi mµ kh«ng lµm c¹n kiÖt kho vèn thiªn nhiªn cña T§.

- Nh­ vËy, MT lµ kh«ng gian sèng cña con ng­êi vµ cã thÓ ph©n lo¹i chøc n¨ng kh«ng gian sèng cña con ng­êi thµnh c¸c d¹ng cô thÓ sau:

- Chøc n¨ng x©y dùng: cung cÊp mÆt b»ng vµ nÒn mãng cho c¸c ®« thÞ, khu c«ng nghiÖp, kiÕn tróc h¹ tÇng vµ n«ng th«n.

- Chøc n¨ng vËn t¶i: cung cÊp mÆt b»ng, kho¶ng kh«ng gian vµ nÒn mãng cho giao th«ng ®­êng thuû, ®­êng bé vµ ®­êng kh«ng.

- Chøc n¨ng s¶n xuÊt: cung cÊp mÆt b»ng vµ ph«ng tù nhiªn cho s¶n xuÊt n«ng - l©m - ng­ nghiÖp.

- Chøc n¨ng cung cÊp n¨ng l­îng, th«ng tin.

- Chøc n¨ng gi¶i trÝ cña con ng­êi: cung cÊp mÆt b»ng, nÒn mãng vµ ph«ng tù nhiªn cho viÖc gi¶i trÝ ngoµi trêi cña con ng­êi (tr­ît tuyÕt, tr­ît b¨ng, ®ua xe, ®ua ngùa,...).

1.3.2. M«i tr­êng lµ n¬i chøa ®ùng c¸c nguån tµi nguyªn cÇn thiÕt cho ®êi sèng vµ s¶n xuÊt cña con ng­êi.

Trong lÞch sö ph¸t triÓn, loµi ng­êi ®· tr¶i qua nhiÒu giai ®o¹n. B¾t ®Çu tõ khi con ng­êi biÕt canh t¸c c¸ch ®©y kho¶ng 14 - 15 ngh×n n¨m, vµo thêi kú ®å ®¸ gi÷a cho ®Õn khi ph¸t minh ra m¸y h¬i n­íc vµo thÕ kû thø XVIII, ®¸nh dÊu sù khëi ®Çu cña c«ng cuéc c¸ch m¹ng khoa häc kü thuËt trong mäi lÜnh vùc. XÐt vÒ b¶n chÊt th× mäi ho¹t ®éng cña con ng­êi ®Ó duy tr× cuéc sèng ®Òu nh»m vµo viÖc khai th¸c c¸c hÖ thèng sinh th¸i cña tù nhiªn th«ng qua lao ®éng c¬ b¾p, vËt t­ c«ng cô vµ trÝ tuÖ.

Víi sù hç trî cña c¸c hÖ thèng sinh th¸i, con ng­êi ®· lÊy tõ tù nhiªn nh÷ng nguån tµi nguyªn thiªn nhiªn cÇn thiÕt phôc vô cho viÖc s¶n xuÊt ra cña c¶i vËt chÊt nh»m ®¸p øng nhu cÇu cña m×nh.

Râ rµng, thiªn nhiªn lµ nguån cung cÊp mäi nguån tµi nguyªn cÇn thiÕt. Nã cung cÊp nguån vËt liÖu, n¨ng l­îng, th«ng tin (kÓ c¶ th«ng tin di truyÒn) cÇn thiÕt cho ho¹t ®éng sinh sèng, s¶n xuÊt vµ qu¶n lý cña con ng­êi. Nhu cÇu cña con ng­êi vÒ c¸c ngôån tµi nguyªn kh«ng ngõng t¨ng lªn c¶ vÒ sè l­îng, chÊt l­îng vµ møc ®é phøc t¹p theo tr×nh ®é ph¸t triÓn cña x· héi. Chøc n¨ng nµy cña MT cßn gäi lµ nhãm chøc n¨ng s¶n xuÊt tù nhiªn gåm :

- Rõng tù nhiªn: cã chøc n¨ng cung cÊp n­íc, b¶o tån tÝnh §DSH vµ ®é ph× nhiªu cña ®Êt, nguån gç cñi, d­îc liÖu vµ c¶i thiÖn ®iÒu kiÖn sinh th¸i.

- C¸c thñy vùc: cã chøc n¨ng cung cÊp n­íc, dinh d­ìng, n¬i vui ch¬i gi¶i trÝ vµ c¸c nguån thñy h¶i s¶n.

- §éng thùc vËt: cung cÊp l­¬ng thùc vµ thùc phÈm vµ c¸c nguån gen quý hiÕm.

- Kh«ng khÝ, nhiÖt ®é, n¨ng l­îng mÆt trêi (NLMT), giã, n­íc: §Ó chóng ta hÝt thë, c©y cèi ra hoa vµ kÕt tr¸i.

- C¸c lo¹i quÆng, dÇu má: cung cÊp n¨ng l­îng vµ nguyªn liÖu cho c¸c ho¹t ®éng s¶n xuÊt n«ng nghiÖp.

1.3.3. M«i tr­ëng lµ n¬i chøa ®ùng c¸c chÊt phÕ th¶i do con ng­êi t¹o ra.

Trong qu¸ tr×nh s¶n xuÊt vµ tiªu dïng cña c¶i vËt chÊt, con ng­êi lu«n ®µo th¶i ra c¸c chÊt th¶i vµo MT. T¹i ®©y, c¸c chÊt th¶i d­íi t¸c ®éng cña c¸c vi sinh vËt vµ c¸c yÕu tè MT kh¸c sÏ bÞ ph©n huû, biÕn ®æi tõ phøc t¹p thµnh ®¬n gi¶n vµ tham gia vµo hµng lo¹t c¸c qu¸ tr×nh sinh ®Þa ho¸ phøc t¹p.

Trong thêi kú s¬ khai, khi d©n sè nh©n lo¹i cßn Ýt, chñ yÕu do c¸c qu¸ tr×nh ph©n huû tù nhiªn lµm cho chÊt th¶i sau mét thêi gian biÕn ®æi nhÊt ®Þnh l¹i trë l¹i tr¹ng th¸i nguyªn liÖu cña tù nhiªn. Sù gia t¨ng d©n sè thÕ giíi nhanh chãng, qu¸ tr×nh c«ng nghiÖp ho¸, ®« thÞ ho¸ lµm sè l­îng chÊt th¶i t¨ng lªn kh«ng ngõng dÉn ®Õn chøc n¨ng nµy ë nhiÒu n¬i, nhiÒu chç trë nªn qu¸ t¶i, g©y « nhiÔm MT. Kh¶ n¨ng tiÕp nhËn vµ ph©n huû chÊt th¶i trong mét khu vùc nhÊt ®Þnh ®­îc gäi lµ kh¶ n¨ng ®Öm (buffercapacity) cña khu vùc ®ã. Khi l­îng chÊt th¶i lín h¬n kh¶ n¨ng ®Öm, hoÆc thµnh phÇn chÊt th¶i cã nhiÒu chÊt ®éc, vi sinh vËt gÆp nhiÒu khã kh¨n trong qu¸ tr×nh ph©n huû th× chÊt l­îng MT sÏ gi¶m vµ MT cã thÓ bÞ « nhiÔm. Cã thÓ ph©n lo¹i chi tiÕt chøc n¨ng nµy thµnh c¸c lo¹i sau:

- Chøc n¨ng biÕn ®æi lý - ho¸ häc: pha lo·ng, ph©n huû ho¸ häc nhê ¸nh s¸ng; hÊp thô ; sù t¸ch chiÕt c¸c vËt th¶i vµ ®éc tè.

- Chøc n¨ng biÕn ®æi sinh ho¸: sù hÊp thô c¸c chÊt d­ thõa; chu tr×nh ni t¬ vµ cacbon; khö c¸c chÊt ®éc b»ng con ®­êng sinh ho¸.

- Chøc n¨ng biÕn ®æi sinh häc: kho¸ng ho¸ c¸c chÊt th¶i h÷u c¬, mïn ho¸, am«n ho¸, nitrat ho¸ vµ ph¶n nitrat ho¸,...

1.3.4. Chøc n¨ng l­u tr÷ vµ cung cÊp th«ng tin cho con ng­êi.

M«i tr­êng T§ ®­îc coi lµ n¬i l­u tr÷ vµ cung cÊp th«ng tin cho con ng­êi. Bëi v×, chÝnh MT T§ lµ n¬i:

- Cung cÊp sù ghi chÐp vµ l­u tr÷ lÞch sö ®Þa chÊt, lÞch sö tiÕn ho¸ cña vËt chÊt vµ sinh vËt, lÞch sö xuÊt hiÖn vµ ph¸t triÓn v¨n ho¸ cña loµi ng­êi.

- Cung cÊp c¸c chØ thÞ kh«ng gian vµ t¹m thêi mang tÝnh chÊt tÝn hiÖu vµ b¸o ®éng sím c¸c hiÓm ho¹ ®èi víi con ng­êi vµ sinh vËt sèng trªn T§ nh­ ph¶n øng sinh lý cña c¬ thÓ sèng tr­íc khi x¶y ra c¸c tai biÕn tù nhiªn vµ c¸c hiÖn t­îng tai biÕn tù nhiªn, ®Æc biÖt nh­ b·o, ®éng ®Êt, nói löa,....

L­u tr÷ vµ cung cÊp cho con ng­êi sù ®a d¹ng c¸c nguån gen, c¸c lo¹i ®éng thùc vËt, c¸c HST tù nhiªn vµ nh©n t¹o, c¸c vÎ ®Ñp c¶nh quan cã gi¸ trÞ

thÈm mü ®Ó th­ëng ngo¹n, t«n gi¸o vµ v¨n ho¸ kh¸c.

1.4. Ph­¬ng ph¸p tiÕp cËn trong nghiªn cøu vµ gi¶i quyÕt nh÷ng vÊn ®Ò m«i tr­êng.

§Ó duy tr× chÊt l­îng MT hay nãi ®óng h¬n lµ duy tr× ®­îc c©n b»ng cña tù nhiªn, ®­a tÊt c¶ c¸c ho¹t ®éng cña con ng­êi ®¹t hiÖu qu¶ tèt nhÊt, võa ph¸t triÓn kinh tÕ, võa hµi hoµ víi tù nhiªn th× viÖc quy ho¹ch vµ qu¶n lý l·nh thæ trªn quan ®iÓm sinh th¸i - MT lµ gi¶i ph¸p h÷u hiÖu nhÊt: Theo yªu cÇu cña con ng­êi, c¸c HST tù nhiªn ®­îc ph©n thµnh 4 lo¹i chÝnh: HST s¶n xuÊt, HST b¶o vÖ; HST ®« thÞ vµ HSR víi c¸c môc ®Ých kh¸c nh­ gi¶i trÝ, du lÞch, kh¸i th¸c má,... Quy ho¹ch sinh th¸i häc còng cã nghÜa lµ s¾p xÕp vµ qu¶n lý c©n ®èi, hµi hoµ c¶ 4 lo¹i HST ®ã.

Trong nghiªn cøu, nhiÒu vÊn ®Ò MT ®ang ®èi mÆt víi chóng ta hiÖn nay, ®iÒu quan träng lµ kh«ng ®­îc phÐp quªn mét thùc tÕ lµ chóng ta cã thÓ lµm ®­îc nhiÒu viÖc ®Ó c¶i thiÖn t×nh tr¹ng. Vai trß cña KHMT kh«ng chØ dõng l¹i ë viÖc x¸c ®Þnh c¸c vÊn ®Ò, c¸c bøc xóc mµ ph¶i ®Ò nghÞ vµ ®¸nh gi¸ c¸c ph­¬ng ¸n gi¶i quyÕt tiÒm n¨ng. MÆc dï, viÖc lùa chän thùc hiÖn ph­¬ng ¸n gi¶i quyÕt ®­îc ®Ò nghÞ lu«n lu«n lµ chñ ®Ò cña chÝnh s¸ch vµ chiÕn l­îc cña x· héi, KHMT ë ®©y ®ãng vai trß chñ chèt trong gi¸o dôc c¶ hai: c¸c quan chøc vµ céng ®ång. ViÖc gi¶i quyÕt thµnh c«ng nh÷ng vÊn ®Ò MT th­êng bao g«m 5 b­íc c¬ b¶n sau:

B­íc l

:

§¸nh gi¸ khoa häc: giai ®o¹n tr­íc tiªn tËp trung vµo bÊt kú vÊn ®Ò MT nµo lµsù ®¸nh gi¸ khoa häc, thu thËp th«ng tin, sè liÖu. C¸c sè liÖu ph¶i ®­îc thu thËp vµ c¸c thùc nghiÖm ph¶i ®­îc triÓn khai ®Ó x©y ®ùng m« h×nh mµ nã cã thÓ kh¸i qu¸t ho¸ ®­îc t×nh tr¹ng. M« h×nh nh­ vËy cÇn ®­îc sö dông ®Ó ®­a ra nh÷ng dù b¸o vÒ tiÕn tr×nh t­¬ng lai cña sù kiÖn.

B­íc

2.

Ph©n tÝch rñi ro: sö dông c¸c kÕt qu¶ nghiªn cøu khoa häc nh­ mét c«ng cô, nÕu cã thÓ tiÕn hµnh ph©n tÝch hiÖu øng tiÒm Èn cña nh÷ng can thiÖp. §iÒu g× tr«ng ®îi sÏ x¶y ra nÕu hµnh ®éng ®­îc kÕ tiÕp, kÓ c¶ nh÷ng hiÖu øng ng­îc th× hµnh ®éng vÉn ®­îc xóc tiÕn.

B­íc

3.

Gi¸o dôc céng ®ång: khi mét sù lùa chän cô thÓ ®­îc tiÕn hµnh trong sè hµng lo¹t c¸c hµnh ®éng lu©n phiªn th× ph¶i ®­îc th«ng tin ®Õn céng ®ång. Nã bao gåm gi¶i thÝch vÊn ®Ò ®¹i diÖn cho tÊt c¶ c¸c hµnh ®éng lu©n phiªn s½n cã vµ th«ng b¸o cô thÓ vÒ nh÷ng chi phÝ cã thÓ vµ nh÷ng kÕt qu¶ cña mçi sù lùa chän.

B­íc4:

Hµnh ®éng chÝnh s¸ch: céng ®ång tù bÇu ra c¸c ®¹i diÖn lùa chän tiÕn tr×nh hµnh ®éng vµ thùc thi hµnh ®éng ®ã.

B­íc

5.

Hoµn thiÖn: c¸c kÕt qu¶ cña bÊt kú ho¹t ®éng nµo ph¶i ®­îc quan tr¾c mét c¸ch cÈn thËn vµ xem xÐt c¶ hai khÝa c¹nh: liÖu vÊn ®Ò MT ®· ®­îc gi¶i quyÕt ch­a? vµ ®iÒu c¬ b¶n h¬n lµ ®¸nh gi¸ vµ hoµn thiÖn viÖc l­îng ho¸ ban ®Çu vµ tiÕn hµnh m« h×nh ho¸ vÊn ®Ò.

1.5. Nh÷ng th¸ch thøc m«i tr­êng hiÖn nay trªn thÕ giíi.

B¸o c¸o tæng quan MT toµn cÇu n¨m 2000 cña Ch­¬ng tr×nh M«i tr­êng Liªn hîp quèc (UNEP) viÕt t¾t lµ ''GEO - 2000'' lµ mét s¶n phÈm cña h¬n 850 t¸c gi¶ trªn kh¾p thÕ giíi vµ trªn 30 c¬ quan MT vµ c¸c tæ chøc kh¸c cña Liªn hîp quèc ®· cïng phèi hîp tham gia biªn so¹n. §©y lµ mét b¸o c¸o ®¸nh gi¸ tæng hîp vÒ MT toµn cÇu khi b­íc sang métthiªn niªn kû míi. GEO - 2000 ®· tæng kÕt nh÷ng g× chóng ta ®· ®¹t ®­îc víi t­ c¸ch lµ nh÷ng ng­êi sö dông vµ g×n gi÷ c¸c hµng ho¸ vµ

dÞch vô MT mµ hµnh tinh cung cÊp.

B¸o c¸o ®· ph©n tÝch hai xu h­íng bao trïm khi loµi ng­êi b­íc vµo thiªn niªn kû thø ba.

Thø nhÊt:

®ã lµ c¸c HSR vµ sinh th¸i nh©n v¨n toµn cÇu bÞ ®e do¹ bëi sù mÊt c©n b»ng s©u s¾c trong n¨ng suÊt vµ trong ph©n bè hµng ho¸ vµ dÞch vô. Mét tû lÖ ®¸ng kÓ nh©n lo¹i hiÖn nay vÉn ®ang sèng trong sù nghÌo khã vµ xu h­íng ®­îc dù b¸o lµ sù kh¸c biÖt sÏ ngµy cµng t¨ng gi÷a nh÷ng ng­êi thu ®­îc lîi Ých tõ sù ph¸t triÓn kinh tÕ vµ c«ng nghÖ vµ nh÷ng ng­êi kh«ng hoÆc thu lîi Ýt theo hai th¸i cùc: sù phån thÞnh vµ sù cïng cùc ®ang ®e do¹ sù æn ®Þnh cña toµn bé hÖ thèng nh©n v¨n vµ cïng víi nã lµ MT toµn cÇu.

Thø ha :

thÕ giíi hiÖn ®ang ngµy cµng biÕn ®æi, trong ®ã sù phèi hîp qu¶n lý MT ë quy m« quèc tÕ lu«n bÞ tôt hËu so víi sù ph¸t triÓn kinh tÕ - x· héi. Nh÷ng thµnh qu¶ vÒ MT thu ®­îc nhê c«ng nghÖ vµ nh÷ng chÝnh s¸ch míi ®ang kh«ng theo kÞp nhÞp ®é vµ quy m« gia t¨ng d©n sè vµ ph¸t triÓn kinh tÕ. Mçi mét phÇn trªn bÒ mÆt T§ ®­îc thiªn nhiªn ban tÆng cho c¸c thuéc tÝnh MT cña riªng m×nh, mÆt kh¸c, l¹i còng ph¶i ®­¬ng ®Çu víi hµng lo¹t c¸c vÊn ®Ò mang tÝnh toµn cÇu ®· vµ ®ang næi lªn. Nh÷ng th¸ch thøc ®ã lµ:

1.5.1. KhÝ hËu toµn cÇu biÕn ®æi vµ tÇn xuÊt thiªn tai gia t¨ng.

Vµo cuèi nh÷ng n¨m 1990, møc ph¸t t¸n ®i«xyt cacbon (CO2) hµng n¨m xÊp xØ b»ng 4 lÇn møc ph¸t t¸n n¨m 1950 vµ hµm l­îng CO2 ®· ®¹t ®Õn møc cao nhÊt trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y. Theo ®¸nh gi¸ cña Ban Liªn ChÝnh phñ vÒ biÕn ®æi khÝ hËu th× cã b»ng chøng cho thÊy vÒ ¶nh h­ëng rÊt râ rÖt cña con ng­êi ®Õn khÝ hËu toµn cÇu. Nh÷ng kÕt qu¶ dù b¸o gåm viÖc dÞch chuyÓn cña c¸c ®íi khÝ hËu, nh÷ng thay ®æi trong thµnh phÇn loµi vµ n¨ng suÊt cña c¸c HST, sù gia t¨ng c¸c hiÖn t­îng

thêi tiÕt kh¾c nghiÖt vµ nh÷ng t¸c ®éng ®Õn søc khoÎ con ng­êi. C¸c nhµ khoa häc cho biÕt, trong vßng 100n¨m trë l¹i ®©y, T§ ®· nãng lªn kho¶ng 0,5o C vµ trong thÕ kû nµy sÏ t¨ng tõ (1,5 0 - 4,5 0) C so víi nhiÖt ®é ë thÕ kû XX. T§ nãng lªn cã thÓ mang tíi nh÷ng bÊt lîi ®ã lµ:

- Mùc n­íc biÓn cã thÓ d©ng lªn cao tõ 25 ®Õn 140cm, do sù tan b¨ng vµ sÏ nhÊn ch×m mét vïng ven biÓn réng lín, lµm mÊt ®i nhiÒu vïng ®Êt s¶n xuÊt n«ng nghiÖp, dÉn ®Õn nghÌo ®ãi, ®Æc biÖt ë c¸c n­íc ®ang ph¸t triÓn.

- Thêi tiÕt thay ®æi dÉn ®Õn gia t¨ng tÇn suÊt thiªn tai nh­ giã, b·o, ho¶ ho¹n vµ lò lôt. §iÒu nµy kh«ng chØ ¶nh h­ëng ®Õn sù sèng cña loµi ng­êi mét c¸ch trùc tiÕp vµ g©y ra nh÷ng thiÖt h¹i vÒ kinh tÕ mµ cßn g©y ra nhiÒu vÊn ®Ò MT nghiªm träng kh¸c. VÝ dô, c¸c trËn ho¶ ho¹n tù nhiªn kh«ng kiÓm so¸t ®­îc vµo c¸c n¨m tõ 1996 - 1998 ®· thiªu huû nhiÒu khu rõng ë Braxin,Cana®a, khu tù trÞ Néi M«ng ë §«ng B¾c Trung Quèc, ln®«nªxia, ltalia, Mªhic«, Liªn Bang Nga vµ Mü.

Nh÷ng t¸c ®éng cña c¸c vô ch¸y rõng cã thÓ rÊt nghiªm träng. Chi phÝ ­íc tÝnh do n¹n ch¸y rõng ®èi víi ng­êi d©n §«ng Nam A lµ l,4 tû USD. C¸c vô ch¸y rõng cßn ®e do¹ nghiªm träng tíi §DSH.( §a d¹ng sinh häc)

Tr¸i §Êt nãng lªn chñ yÕu do ho¹t ®éng cña con ng­êi mµ cô thÓ lµ:

- Do sö dông ngµy cµng t¨ng l­îng than ®¸, dÇu má vµ ph¸t triÓn c«ng nghiÖp dÉn ®Õn gia t¨ng nång ®é CO2vµ SO2 trong khÝ quyÓn.

- Khai th¸c triÖt ®Ó dÉn ®Õn lµm c¹n kiÖt c¸c nguån tµi nguyªn, ®Æc biÖt lµ tµi nguyªn rõmg vµ ®Êt rõng, n­íc lµ bé m¸y khæng lå gióp cho viÖc ®iÒu hoµ khÝ hËu T§.

- NhiÒu HST bÞ mÊt c©n b»ng nghiªm träng ë nhiÒu khu vùc trªn thÕ giíi. TÊt c¶ c¸c yÕu tè nµy gãp phÇn lµm cho thiªn nhiªn mÊt ®i kh¶ n¨ng tù ®iÒu chØnh vèn cã cña m×nh.

ViÖt Nam tuy ch­a ph¶i lµ n­íc c«ng nghiÖp, nh­ng xu h­íng gãp khÝ g©y hiÖu øng nhµ kÝnh lµm biÕn ®æi khÝ hËu toµn cÇu còng gia t¨ng theo n¨m th¸ng. KÕt qu¶ kiÓm kª cña dù ¸n M«i tr­êng toµn cÇu (RETA) c¶nh b¸o m«i tr­êng toµn cÇu ®ang bÞ ®e do¹ nghiªm träng.

Ch­¬ng 2.

Kh¸i niÖm c¬ b¶n vÒ m«i tr­êng, sinh th¸i vµ hÖ sinh th¸i.

2.1. M«i tr­êng , tµi nguyªn vµ ph¸t triÓn.

2.1.1. M«i tr­êng.

M«i tr­êng lµ tæng hîp tÊt c¶ c¸c yÕu tè vËt chÊt bao quanh vµ cã ¶nh h­ëng tíi ®êi sèng vµ sù ph¸t triÓn cña mäi sinh vËt.

M«i tr­êng sèng cña con ng­êi bao gåm tæng hîp tÊt c¶ cÊc yÕu tè vËt chÊt(tù nhiªn vµ nh©n t¹o) bao quanh vµ cã anh h­ëng tíi sù sèng vµ sù ph¸t triÓn cña tõng c¸ nh©n vµ cña nh÷ng céng ®ång con ng­êi.

M«i tr­êng sèng cña con ng­êi lµ c¶ vò trô bao la, trong ®ã hÖ MÆt Trêi vµ Tr¸i §Êt lµ bé phËn cã ¶nh h­ëng trùc tiÕp vµ râ rÖt nhÊt. VÒ mÆt vËt lý, Tr¸i §Êt gåm cã: th¹ch quyÓn (lithosphere) chØ phÇn r¾n cña Tr¸i §Êt tõ mÆt ®Êt ®Õn ®é s©u kho¶ng 60 km: thñy quyÓn (hydrosphere) t¹o nªn bëi c¸c ®¹i d­¬ng, biÓn, ao hå, b¨ng tuyÕt vµ c¸c vïng n­íc kh¸c; khÝ quyÓn (atmosphere) víi kh«ng khÝ vµ c¸c lo¹i khÝ kh¸c bao quanh mÆt ®Êt.VÒ mÆt sinh häc, trªn Tr¸i §Êt cã sinh quyÓn (biosphere) bao gåm c¸c c¬ thÓ sèng vµ nh÷ng bé phËn cña th¹ch quyÓn, thñy quyÓn vµ khÝ quyÓn lµ c¸c ®iÒu kiÖn vËt lý cña nu«i tr­êng sèng cña c¸c c¬ thÓ sèng. Sinh quyÓn gåm c¸c thµnh phÇn h÷u sinh vµ thµnh phÇn v« sinh, quan hÖ chÆt chÏ vµ t­¬ng t¸c phøc t¹p víi nhau. Kh¸c víi c¸c''quyÓn'' vËt chÊt v« sinh, trong sinh quyÓn ngoµi vËt chÊt, n¨ng l­îng, cßn cã th«ng tin víi t¸c dông duy tr× cÊu tróc vµ c¬ chÕ tån t¹i vµ ph¸t triÓn cña c¸c vËt sèng. D¹ng th«ng tin ë møc ®é phøc t¹p vµ ph¸t triÓn cao nhÊt lµ trÝ tuÖ con ng­êi, cã t¸c ®éng ngµy cµng m¹nh mÏ ®Õn sù tån t¹i vµ ph¸t triÓn cñaTr¸i §Êt. Tõ nhËn thøc ®ã ®· h×nh thµnh kh¸i niÖm vÒ ''trÝ quyÓn'' (noosphere)bao gåm nh÷ng bé phËn trªn Tr¸i §Êt, t¹i ®ã cã t¸c ®éng cña trÝ tuÖ con ng­êi.

Nh÷ng thµnh tùu míi nhÊt vÒ khoa häc vµ kü thuËt cho thÊy r»ng trÝ quyÓn ®ang thay ®æi mét c¸ch nhanh chãng, s©u s¾c vµ ph¹m vi t¸c ®éng ngµy cµng më réng, kÓ c¶ ë ngoµi ph¹m vi cña Tr¸i §Êt. VÒ mÆt x· héi c¸c c¸ thÓ con ng­êi häp l¹i thµnh céng ®ång, gia ®×nh, bé téc, quèc gia, x· héi theo nh÷ng lo¹i h×nh, ph­¬ng thøc vµ thÓ chÕ kh¸c nhau. Tõ ®ã t¹o nªn c¸c mèi quan hÖ, c¸c h×nh th¸i tæ chøc kinh tÕ - x· héi cã t¸c ®éng m¹nh mÏ tíi m«i tr­êng vËt lý, m«i tr­êng sinh häc.

Tïy theo môc ®Ých vµ néi dung nghiªn cøu, kh¸i niÖm chung vÒ m«i tr­êng sèng cña con ng­êi cßn ®­îc ph©n thµnh m«i tr­êng thiªn nhiªn, m«i tr­êng x· héi, m«i tr­êng nh©n t¹o.

M«i tr­êng thiªn nhiªn bao gåm c¸c nh©n tè thiªn nhiªn: vËt lý, hãa häc(th­êng gäi chung lµ m«i tr­êng vËt lý), sinh häc, tån t¹i kh¸ch quan ngoµi ý muèn cña con ng­êi, hoÆc Ýt chÞu sù chi phèi cña con ng­êi.

M«i tr­êng x· héi lµ tæng thÓ c¸c mèi quan hÖ gi÷a c¸c c¸ thÓ con ng­êi, céng ®ång con ng­êi hîp thµnh quèc gia x· héi, tõ ®ã t¹o nªn c¸c h×nh th¸i tæ chøc, c¸c thÓ chÕ kinh tÕ x· héi.

- M«i tr­êng nh©n t¹o bao gåm c¸c nh©n tè vËt lý, hãa häc, smh häc, x· héi häc do con ng­êi t¹o nªn.

Ba lo¹i m«i tr­êng nµy tån t¹i cïng nhau, xen lÉn vµo nhau vµ t­¬ng t¸c chÆt chÏ.

M«i tr­êng sèng cña con ng­êi cã thÓ ®­îc hiÓu mét c¸ch réng hoÆc hÑp.

Theo nghÜa réng th× m«i tr­êng bao gåm c¶ tµi nguyªn thiªn nhiªn vµ c¸c nh©n tè vÒ chÊt l­îng cña m«i tr­êng ®èi víi søc kháe vµ tiÖn nghi sinh sèng cña con ng­êi. Theo nghÜa hÑp th× m«i tr­êng gåm c¸c nh©n tè vÒ chÊt l­îng cña m«i truêng ®èi víi søc kháe vµ tiÖn nghi sinh sèng cña con ng­êi, gäi t¾t lµ chÊt l­îng m«i tr­êng. C¸c nh©n tè ®ã nh­ lµ kh«ng khÝ, n­íc, ©m thanh, ¸nh s¸ng, bøc x¹, c¶nh quan, thÈm mü, ®¹o ®øc, quan hÖ chÝnh trÞ - x· héi t¹i ®Þa bµn sinh sèng vµ lµm viÖc cña con ng­êi.

Nh­ ®· tr×nh bµy, thuËt ng÷ m«i tr­êng cã néi dung réng lín vµ ®a d¹ng.

§Ó ®¶m b¶o chÝnh x¸c, nhÊt qu¸n vµ tiÖn lîi trong tr×nh bµy, trong tµi liÖu nµy thuËt ng÷ m«i tr­êng sÏ ®­îc dïng ®Ó chØ m«i tr­êng sèng chung cña con ng­êi vµ c¸c nh©n tè thiªn nhiªn vµ x· héi cña nã, thuËt ng÷ måi tr­êng sèng sÏ ®­îc dïng ®Ó chØ m«i tr­êng hiÓu theo nghÜa hÑp víi c¸c nh©n tè vÒ chÊt l­îng ®èi víi søc kháe vµ tiÖn nghi sinh sèng cho con ng­êi.

2.1.2. ¤ nhiÔm m«i tr­êng.

¤ nhiÔm m«i tr­êng lµ sù thay ®æi tÝnh chÊt cña m«i tr­êng, vi ph¹m c¸c tiªu chuÈn cña m«i tr­êng, g©y ¶nh h­ëng xÊu tíi sinh vËt vµ m«i tr­êng thiªn nhiªn.

2.1.3. Tµi nguyªn:

HiÓu theo nghÜa réng tµi nguyªn bao gåm tÊt c¶ c¸c nguån vËt chÊt cã trªn Tr¸i §Êt vµ trong kh«ng gian vò trô liªn quan mµ con ng­êi cã thÓ sö dông phôc vô cuéc sèng vµ sù ph¸t triÓn cña m×nh.

Tµi nguyªn cã thÓ ®­îc ph©n lo¹i theo tµi nguyªn thiªn nhiªn g¾n liÒn víi c¸c nh©n tè thiªn nhiªn vµ tµi nguyªn con ng­êi g¾n liÒn víi c¸c nh©n tè vÒ con ng­êi vµ x· héi.

Tµi nguyªn cßn ®­îc ph©n thµnh tµi nguyªn t¸i t¹o ®­îc vµ tµi nguyªn kh«ng t¸i t¹o ®­îc.

Tµi nguyªn t¸i t¹o ®­îc lµ nh÷ng tµi nguyªn dùa vµo nguån n¨ng l­îng

®­îc cung cÊp hÇu nh­ lµ liªn tôc vµ v« tËn tõ vò trô vµ Tr¸i §Êt, dùa vµo trËt tù thiªn nhiªn, nguån th«ng tin vËt lý vµ sinh häc ®· h×nh thµnh ®Ó tiÕp tôc tån t¹i sinh s«i, n¶y në vµ chØ mÊt ®i lóc kh«ng cßn nguån n¨ng l­îng vµ th«ng tin nãi trªn. Tµi nguyªn t¸i t¹o ®­îc còng cã thÓ ®inh nghÜa mét c¸ch ®¬n gi¶n h¬n, lµ nh÷ng tµi nguyªn cã thÓ tù duy tr× hoÆc tù bæ sung mét c¸ch tªn tôc nÕu ®­îc qu¶n lý mét c¸ch kh«n ngoan [JORGENSEN S.E,1981]. N¨ng l­îng mÆt trêi, n¨ng l­îng n­íc, giã, kh«ng khÝ, tµi nguyªn sinh häc lµ nh÷ng tµi nguyªn t¸i t¹o ®­îc.

Tµi nguyªn kh«ng t¸i t¹o ®­îc tån t¹i mét c¸ch h÷u h¹n, sÏ mÊt ®i hoÆc hoµn toµn bÞ biÕn ®æi, kh«ng cßn gi÷ ®­îc tÝnh chÊt ban ®Çu sau qu¸ tr×nh sö dông. C¸c lo¹i kho¸ng s¶n, nhiªn liÖu kho¸ng, c¸c th«ng tin di truyÒn bÞ mai mét kh«ng gi÷ ®­îc cho ®êi sau lµ tµi nguyªn kh«ng t¸i t¹o ®­îc. VÒ lý thuyÕt th× víi thêi gian hµng triÖu n¨m c¸c tµi nguyªn nµy còng cã kh¶ n¨ng t¸i t¹o l¹i mét c¸ch tù nhiªn, nh­ng xÐt mét c¸ch thùc tÕ theo yªu cÇu cña ®êi sèng con ng­êi hiÖn nay th× ph¶i xem lµ kh«ng t¸i t¹o ®­îc.

2.1.4. Ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi .

Ph¸t triÓn kinh tÕ - x· héi, th­êng gäi t¾t lµ ph¸t triÓn, lµ qu¸ tr×nh n©ng cao ®iÒu kiÖn sèng vÒ vËt chÊt v© tinh thÇn cña con ng­êi b»ng ph¸t triÓn lùc l­îng s¶n xuÊt, thay ®æi quan hÖ s¶n xuÊt, quan hÖ x· héi, n©ng cao chÊt l­îng ho¹t ®éng v¨n hãa. Ph¸t triÓn lµ xu thÕ tù nhiªn cña mçi c¸ nh©n con ng­êi hoÆc céng ®ång c¸c con nguêi.

§èi víi mét quèc gia qu¸ tr×nh ph¸t triÓn ph¶i nh»m ®¹t tíi mét môc tiªu nhÊt ®Þnh, tiªu biÓu cho møc sèng vËt chÊt vµ tinh thÇn cña nh÷ng ng­êi d©n trong quèc gia ®ã. C¸c môc tiªu ®ã th­êng ®­îc c¸ thÓ hãa b»ng nh÷ng chØ tiªu vÒ ®êi sèng vËt chÊt, l­¬ng thùc, nhµ ë n¨ng l­îng, vËt liÖu, ®iÒu kiÖn søc kháe lµ ®êi sèng tinh thÇn: gi¸o dôc ho¹t ®éng v¨n ho¸ nghÖ thuËt, b×nh ®¼ng x· héi, tù do chÝnh trÞ. Môc tiªu ph¸t triÓn tuú thuéc vµo hoµn c¶nh kinh tÕ, chÝnh trÞ, truyÒn thèng lÞch sö cña tõng quèc gia. Mçi n­íc trªn thÕ giíi hiÖn nay cã nh÷ng ®­êng lèi, chÝnh s¸ch, môc tiªu vµ chiÕn l­îc ph¸t triÓn riªng cña m×nh, ®em l¹i nh÷ng hiÖu qu¶ rÊt kh¸c nhau, t¹o nªn sù ph©n ho¸ ngµy cµng lín vÒ kinh tÕ - x· héi gi÷a c¸c n­íc. XÐt rݪng vÒ kinh tÕ, trong thêi gian h¬n 40 n¨m qua, kÓ tõ sau ChiÕn tranh tÕ giíi lÇn thø hai tíi nay, gi÷a c¸c n­íc vèn ®· cã nÒn c«ng nghiÖp ph¸t triÓn ®· x¶y ra sù ph©n hãa râ rÖt vÒ tæng s¶n phÈm x· héi, vÒ tr×nh ®é kü thuËt vÒ hiÖu qu¶ cña qu¶n lý còng nh­ vÒ n¨ng suÊt lao ®éng. Sù ph©n hãa nµy cµng ®Æc biÖt râ rÖt gi÷a c¸c n­íc ®ang ph¸t triÓn, trong ®ã mét sè n­íc ®· cã tiÕn bé nhanh chãng, ®¹t ®Õn tæng s¶n phÈm x· héi vµ thu nhËp trªn ®Çu ng­êi gÇn t­¬ng ®­¬ng víi c¸c n­íc ®· ph¸t triÓn, cßn phÇn ®«ng c¸c n­íc kh¸c bÞ l©m vµo c¶nh khã kh¨n tr× trÖ triÒn miªn.

TÝnh bÊt hîp lý cña nÒn kinh tÕ thÕ giíi, bÊt c«ng vÒ kinh tÕ ®èi víi c¸c n­íc thu nhËp thÊp ngµy cµng t¨ng, t¹o nªn nhiÒu khã kh¨n míi cho c¸c n­íc nghÌo vµ g©y nªn nhiÒu t×nh tr¹ng bÊt æn cho nÒn kinh tÕ thÕ giíi.

§Ó phÇn kh¾c phôc nh÷ng khã kh¨n ®ã, mét sè tæ chøc quèc tÕ ®· ®óc rót kinh nghiÖm thµnh b¹i trong thùc tÕ, x©y dùng mét lµ m« h×nh chiÕn l­îc vµ môc tiªu ph¸t triÓn kinh tÕ cho c¸c n­íc ®ang ph¸t triÓn. Tõ n¨m l960 Liªn HiÖp Quèc ®­a ra chiÕn l­îc ph¸t triÓn 10 n¨m lÇn thø nhÊt, víi môc tiªu lµ dïng viÖn trî cña c¸c n­íc ph¸t triÓn vµ du nhËp kü thuËt míi ®Ó n©ng cao thu nhËp cña c¸c n­íc ®ang ph¸t triÓn. Nh÷ng môc tiªu ®ã nãi chung ®· kh«ng ®¹t ®­îc. TiÕp ®ã trong nh÷ng n¨m b¶y m­¬i Liªn HiÖp Quèc l¹i ®­a ra chiÕn l­îc ph¸t triÓn l0 n¨m lÇn thø hai, bªn c¹nh nh÷ng môc tiªu ®· nªu ra tr­íc ®©y cho thËp kû s¸u m­¬i, mét sè môc tiªu míi ®­îc bæ sung. §ã lµ môc tiªu vÒ b×nh ®¼ng x· héi, vÒ c«ng b»ng trong ph©n phèi thµnh qu¶ chung cña ph¸t triÓn trong x· héi mµ c¸c t¸c gi¶ cña ChiÕn l­îc cho r»ng lµ nguyªn nh©n quan träng dÉn ®Õn sù kh«ng thµnh c«ng cña ChiÕn l­îc cña thËp kû s¸u m­¬i.

Nh÷ng

môc tiªu ®Ò ra lÇn thø hai nµy còng kh«ng ®¹t ®­îc. Lý do chÝnh lµ sù bÊt hîp lý trong trËt tù kinh tÕ thÕ giíi, sù mÊt c©n ®èi cña nÒn kinh tÕ thÕ giíi vµ sù bÊt b×nh ®¼ng trong quan hÖ mËu dÞch gi÷a n­íc ph¸t triÓn vµ n­íc chËm ph¸t triÓn. Bªn c¹nh nh÷ng môc tiªu vÒ h×nh thµnh trËt tù kinh tÕ thÕ giíi míi, n¨m l981 Liªn HiÖp Quèc l¹i tiÕp tôc ®­a ra ChiÕn l­îc ph¸t triÓn kinh tÕ 10 n¨m lÇn thø ba.

ViÖc ®óc rót kinh nghiÖm cô thÓ cña c¸c quèc gia vÒ ph¸t triÓn kinh tÕ trong thêi gian qua cho thÊy cã thÓ ph©n biÖt ba m« h×nh chiÕn l­îc ph¸t triÓn.

M« h×nh ph¸t triÓn cæ ®iÓn kiÓu míi(Neoclassical Grawth Model) lÊy c¬ chÕ thÞ tr­êng, kÕ ho¹ch hãa theo së h÷u t­ nh©n, tÝch lòy vèn b»ng tiÕt kiÖm tõ trong n­íc vµ thu hót vèn tõ n­íc ngoµi. M« h×nh nµy hiÖn nay tá ra kh«ng hiÖu lùc, do nh÷ng nh­îc ®iÓm th­êng gÆp vÒ cÊu tróc vµ thÓ chÕ kinh tÕ - x· héi t¹i c¸c n­íc ®ang ph¸t triÓn nh­ thiÕu mét thÞ tr­êng n¨ng ®éng, thiÕu h¹ tÇng c¬ së, thiÕu kiÕn thøc qu¶n lý vµ kiÕn thøc kü thuËt, ¶nh h­ëng tiªu cùc cña c¸c thÕ hÖ chÝnh trÞ b¶o thñ ë trong vµ ngoµi n­íc, ®· g©y nh÷ng trë ng¹i lín cho ph¸t triÓn. T×nh tr¹ng nµy ®ßi hái nh÷ng thay ®æi c¬ b¶n vÒ c¬ cÊu kinh tÕ, c¶i c¸ch triÖt ®Ò vÒ kinh tÕ - x· héi t¹i n­íc ®ang ph¸t triÓn.

M« h×nh cÊu tróc kinh tÕ theo kinh tÕ häc M¸c-xÝt cã c¶i tiÕn (Neomarxist Structuralist Model) dùa vµo c¸c nguyªn t¾c kÕ ho¹ch hãa ph¸t triÓn mét c¸ch tËp trung, së h÷u vÒ lùc l­îng s¶n xuÊt chñ yÕu cña nhµ n­íc, thèng nhÊt qu¶n lý cña nhµ n­íc vÒ kinh tÕ, tiÕn hµnh nh÷ng c¶i c¸ch vÒ cÊu tróc vµ c¬ chÕ x· héi chñ nghÜa, bá qua chÕ ®é phong kiÕn vµ t­ b¶n chñ nghÜa, x©y dùng x¨ héi x· héi chñ nghÜa.

M« h×nh cÊu tróc t­ b¶n chñ nghÜa chñ tr­¬ng kÕ ho¹ch hãa ph¸t tnÓn kmh tÕ, nh÷ng kÕ ho¹ch do nhµ n­íc x¸c ®Þnh chØ mang tÝnh ®Þnh h­íng, duy tr× së h÷u t­ nh©n vµ c¬ chÕ thÞ tr­êng tù do, ®ång thêi cã nh÷ng c¶i c¸ch vÒ cÊu tróc vµ thÓ chÕ kinh tÕ nh­ c¶i c¸ch ruéng ®Êt t¨ng c­êng mét sè biÖn ph¸p kiÓm tra vµ qu¶n lý cña nhµ n­íc ®èi víi c«ng nghiÖp cã x©y dùng mét sè xÝ nghiÖp quèc gia lµm chñ lùc cho nÒn kinh tÕ, chó ý tíi sù c«ng b»ng trong ph©n phèi thµnh qu¶ cña sù nghiÖp ph¸t triÓn kinh tÕ trong x· héi.

VÒ mèi quan hÖ gi÷a c¸c quèc gia trong qu¸ tr×nh ph¸t triÓn; c¸c c¬ quan nghiªn cøu vÒ ph¸t triÓn cña c¸c tæ chøc quèc tÕ ®· nãi ®Õn lý thuyÕt vÒ ''tÝnh tïy thuéc trong ph¸t triÓn'' (dependeney). Lý thuyÕt nµy cho r»ng trong hoµn c¶nh hiÖn nay cña thÕ giíi, tÊt c¶ c¸c quèc gia ®Òu tïy thuéc lÉn nhau trong ph¸t triÓn, kh«ng n­íc nµo cã thÓ ''®éc lËp'' hoµn toµn ®èi víi c¸c n­íc kh¸c.

Nh­ng trong céng ®ång c¸c quèc gia cã nh÷ng n­íc gi÷ ®Þa vÞ chñ chèt, cã thÕ lùc m¹nh vµ cã kh¶ n¨ng thao tóng t×nh h×nh chung, ®ång thêi cã nh÷ng n­íc ''ngo¹i vi'' ph¶i phô thuéc vµo n­íc “chñ chèt''. T×nh tr¹ng nµy lµ nguyªn nh©n quan träng cña sù chËm ph¸t triÓn cña c¸c n­íc nghÌo trªn thÕ giíi, nghÌo ®ãi chËm ph¸t triÓn ®· ®ang ngµy cµng më réng vµ cã t¸c ®éng s©u s¾c lµm xÊu ®i t×nh h×nh tµi nguyªn vµ m«i tr­êng trªn thÕ giíi. T×nh tr¹ng ®ã khiÕn cho c¸c m« h×nh ph¸t triÓn nªu trªn ®Òu kh«ng ®¹t kÕt qu¶ tèt trong c¶ ba thËp kû võa qua, trõ mét sè tr­êng hîp riªng.

Mét nguyªn nh©n kh¸c cña sù thÊt b¹i trong c¸c m« h×nh ®ã lµ chñ tr­¬ng ph¸t triÓn th­êng lµ ''tõ trªn xuèng'', do c¸c c¬ quan chØ ®¹o cÊp cao ®Æt ra vµ th­êng kh«ng hoÆc Ýt mang l¹i kÕt qu¶ thiÕt thùc cho ®a sè ng­êi lao ®éng cã thu nhËp thÊp vµ ph¶i chÞu nhiÒu thiÖt thßi trong x· héi. Do ®ã gÇn ®©y c¸c tæ chøc ®· nhÊn m¹nh ®Õn con ®­êng ph¸t triÓn “tõ d­íi lªn'', nh»m tiÕn hµnh nh÷ag thay ®æi vµ c¶i c¸ch ngay tõ c¬ së, ®¸p øng nhu cÇu c¬ b¶n vÒ ®êi sèng cña nh÷ng tÇng líp x· héi nghÌo hÌn nhÊt ngay t¹i tõng ®Þa ph­¬ng nhá, sö dông mäi tµi nguyªn thiªn nhiªn vµ tµi nguyªn con ng­êi, nh÷ng thÓ chÕ, phong tôc, tËp qu¸n truyÒn thèng s¶n xuÊt s½n cã t¹i chç. §ã lµ mét t­ t­ëng cã tÝnh chiÕn l­îc gÇn ®©y vÒ ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi t¹i c¸c n­íc chËm ph¸t triÓn [Bartelmus,Peter,1987]

Trªn c¬ së nh÷ng ®­êng lèi vµ quan ®iÓm chung chØ ®¹o toµn bé sù nghiÖp ph¸t triÓn kinh tÕ-x· héi, c¸c n­íc v¹ch ra chiÕn lttîc ph¸t triÓn cña m×nh. ChiÕn l­îc nªu lªn nh÷ng môc tiªu cÇn thiÕt nh­ng ®ång thêi lµ hîp lý vµ kh¶ thi cho tõng giai ®o¹n ph¸t triÓn lín. Tõ chiÕn l­îc, c¸c kÕ ho¹ch dµi h¹n, kÕ ho¹ch trung h¹n vµ kÕ ho¹ch ng¾n h¹n ®­îc x¸c ®Þnh ®èi víi c¶ n­íc, tõng vïng l·nh thæ trong n­íc vµ tõng ngµnh kinh tÕ, v¨n hãa, kü thuËt. C¸c kÕ ho¹ch nµy l¹i ®­îc cô thÓ hãa mét b­íc thµnh c¸c ch­¬ng tr×nh hµnh ®éng, c¸c ®Ò ¸n c«ng tr×nh, hoÆc c¸c luËt lÖ, quy ®Þnh ®¶m b¶o cho viÖc thùc hiÖn ®óng ®¾n vµ nghiªm tóc nh÷ng chØ tiªu kÕ ho¹ch. §ã lµ nh÷ng ''ho¹t ®éng ph¸t triÓn'' hoÆc cßn ®­îc gäi lµ'''hµnh ®éng ph¸t triÓn'', mµ t¸c ®éng ®Õn tµi nguyªn vµ m«i tr­êng lµ chñ ®Ò nghiªn cøu cña chóng ta.

VÒ ph¸t triÓn kinh tÕ - x· héi, ViÖt Nam cã hai ®Æc ®iÓm c¬ b¶n: lµ mét n­íc ®ang ph¸t triÓn víi thu nhËp vµo lo¹i rÊt thÊp, lµ mét n­íc cã thÓ chÕ x· héi chñ nghÜa. §­êng lèi x©y dùng chñ nghÜa x· héi ph¸t triÓn kinh tÕ-x· héi cña ViÖt Nam ®· ®­îc x¸c ®Þnh qua ®¹i héi §¶ng CS ViÖt nam vµ c¸c héi nghÞ cña Quèc héi n­íc céng hßa x· héi Chñ nghÜa ViÖt Nam(CHXHCN ViÖt Nam). §­êng lèi nµy ®ang ®­îc chÕ t¸c hoµn chØnh qua viÖc x©y dùng C­¬ng lÜnh cña §CSVN vµ chiÕn l­îc ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi trong thêi kú qu¸ ®é lªn chñ nghÜa x· héi. C¸c kÕ ho¹ch hoÆc ph­¬ng h­íng lín, kÕ ho¹ch trung h¹n vµ ng¾n h¹n hiÖn hµnh t¹i CHXHCN ViÖt Nam lµ c¬ së cho nhiÒu ho¹t ®éng ph¸t triÓn quan träng. C¸c s¬ ®å ph©n bè lùc l­îng s¶n xuÊt cu¶ c¸c n­íc, cña c¸c tØnh, c¸c quy ho¹ch ph¸t tnÓn kinh tÕ cña c¸c ®Þa ph­¬ng còng lµ nh÷ng dù kiÕn hµnh ®éng ph¸t triÓn cã ý nghÜa hÕt søc to lín. C¸c ®Ò ¸n c«ng tr×nh, c¸c ch­¬ng tr×nh hµnh ®éng vÒ kinh tÕ, x· héi, c¸c ®Ò ¸n do n­íc ngoµi ®Çu t­ hoÆc liªn doanh víi c¸c tæ chøc, hoÆc t­ nh©n ViÖt Nam, cã quy m« lín, hoÆc nhá vµ võa, nh­ng phæ biÕn t¹i nhiÒu n¬i ®Òu lµ nh÷ng ho¹t ®éng ph¸t triÓn cã t¸c ®éng quan träng lªn m«i tr­êng cÇn ®­îc ph©n tÝch vµ ®¸nh gi¸ vÒ t¸c déng m«i tr­êng thËt chuÈn x¸c.

2.1.5. Mèi quan hÖ gi÷a m«i tr­êng vµ ph¸t triÓn.

Nãi mét c¸ch c« ®äng th× m«i tr­êng lµ tæng hîp c¸c ®iÒu kiÖn sèng cña con ng­êi, ph¸t triÓn lµ qu¸ tr×nh c¶i t¹o vµ c¶i thiÖn c¸c ®iÒu kiÖn ®ã. Gi÷a m«i tr­êng vµ ph¸t triÓn dÜ nhiªn cã m«i quan hÖ rÊt chÆt chÏ. M«i tr­êng lµ ®Þa bµn vµ ®èi t­îng cña ph¸t triÓn.

Trong ph¹m vi mét quèc gia, còng nh­ xÐt trªn toµn thÕ giíi, lu«n lu«n song song tån t¹i hai hÖ thèng: hÖ thèng kinh tÕ - x· héi vµ hÖ thèng m«i tr­êng. ''HÖ thèng kinh tÕ - x· hél'' cÊu thµnh bëi c¸c thµnh phÇn s¶n xuÊt, l­u th«ng ph©n phèi, tiªu dïng vµ tÝch lòy, t¹o nªn mét dßng nguyªn liÖu, n¨ng l­îng, chÕ phÈm hµng hãa, phÕ th¶i, l­u th«ng gi÷a c¸c phÇn tö cÊu thµnh. ''HÖ thèng m«i tr­êng'' víi c¸c thµnh phÇn m«i tr­êng thiªn nhiªn vµ m«i tr­êng x· héi. Khu vùc giao gi÷a hai hÖ t¹o thµnh ''m«i tr­êng nh©n t¹o'', cã thÓ xem nh­ lµ kÕt qu¶ tÝch lòy mét ho¹t ®éng tÝch cùc hoÆc tiªu cùc cña con ng­êi trong qu¸ tr×nh ph¸t triÓn trªn ®Þa bµn m«i tr­êng. Khu vùc giao nµy thÓ hiÖn tÊt c¶ c¸c mèi quan hÖ gi÷a ph¸t triÓn vµ m«i tr­êng. M«i tr­êng thiªn nhiªn cung cÊp tµi nguyªn cho hÖ kinh - tÕ, ®ång thêi tiÕp nhËn chÊt th¶i tõ hÖ kinh tÕ. ChÊt th¶i nµy cã thÓ ë l¹i h¼n trong m«i tr­êng thiªn nhiªn, hoÆc qua chÕ biÕn råi trë l¹i nÒn kinh tÕ. Mét ho¹t ®éng kinh tÕ mµ chÊt phÕ th¶i kh«ng thÓ sö dông trë l¹i ®­îc vµo hÖ kinh tÕ ®­îc xem nh­ lµ ho¹t ®éng g©y tæn h¹i ®Õn m«i tr­êng.

L·ng phÝ tµi nguyªn kh«ng t¸i t¹o ®­îc, sö dông tµi nguyªn t¸i t¹o ®­îc mét c¸ch qu¸ møc khiÕn cho nã kh«ng thÓ håi phôc ®­îc, hoÆc håi phôc sau mét thêi gian qu¸ dµi, th¶i ra nh÷ng chÊt ®éc h¹i ®èi víi con ng­êi vµ m«i tr­êng sèng cña nã lµ nh÷ng ho¹t ®éng tiªu cùc vÒ m«i tr­êng, mµ ®¸nh gi¸ t¸c ®éng m«i tr­êng (§TM) cã nhiÖm vô ph¸t hiÖn, ®¸nh gi¸ møc ®é nghiªm träng vµ ®Ò xuÊt biÖn ph¸p kh¾c phôc hoÆc ®×nh chØ. C¸c ho¹t ®éng ph¸t triÓn lu«n lu«n cã hai mÆt lîi vµ h¹i B¶n th©n thiªn nhiªn còng cã hai mÆt. Thiªn nhiªn lµ nguån tµi nguyªn vµ phóc lîi ®èi víi con ng­êi, nh­ng ®ång thêi còng lµ nguån thiªn tai, th¶m häa ®èi víi ®êi sèng vµ s¶n xuÊt cña con ng­êi.

Khoa häc kinh tÕ cæ ®iÓn kh«ng gi¶i quyÕt thµnh c«ng mèi quan hÖ phøc t¹p gi÷a ph¸t triÓn vµ m«i tr­êng. Tõ ®ã n¶y sinh lý thuyÕt kh«ng t­ëng vÒ “®×nh chØ ph¸t triÓn'', cô thÓ lµ cho vËn tèc ph¸t triÓn b»ng kh«ng hoÆc ©m ®Ó b¶o vÖ nguån tµi nguyªn vËt lý vèn h÷u h¹n cña Tr¸i §Êt. §èi víi tµi nguyªn sinh häc còng cã ''chñ nghÜa b¶o vÖ'', chñ tr­¬ng kh«ng can thiÖp, ®éng ch¹m vµo thiªn nhiªn, nhÊt lµ t¹i c¸c ®Þa bµn ch­a ®­îc ®iÒu tra nghiªn cøu ®Çy ®ñ. Chñ nghÜa b¶o vÖ còng lµ mét ®iÒu kh«ng t­ëng, nhÊt lµ trong ®iÒu kiÖn c¸c n­íc dang ph¸t triÓn, n¬i mµ tµi nguyªn thiªn nhiªn lµ nguån vèn c¬ b¶n cho mäi ho¹t ®éng ph¸t triÓn cña con ng­êi.

Mét phÇn ®¸ng kÓ cña nguån nguyªn liÖu vµ n¨ng l­îng ®­îc tiªu thô mét c¸ch qu¸ møc t¹i c¸c n­íc ph¸t triÓn vèn ®­îc khai th¸c t¹i c¸c n­íc ®ang ph¸t triÓn. Bªn c¹nh hiÖn t­îng ''« nhiÔm do thõa th·i'' x¶y ra t¹o c¸c n­íc c«ng nghiÖp hãa ph¸t triÓn trong nh÷ng thËp kû gÇn ®©y, t¹i hÇu hÕt c¸c n­íc ®ang ph¸t triÓn, thu nhËp thÊp ®· xuÊt hiÖn hiÖn t­îng ''« nhiÔm do nghÌo ®ãi'. ThiÕu l­¬ng thùc, n­íc uèng, nhµ ë, thuèc thang, vÖ sinh, nghÌo ®ãi, mï ch÷, bÊt lùc tr­íc thiªn tai lµ nguån gèc c¬ b¶n cña nh÷ng vÊn ®Ò m«i tr­êng nghiªm träng ®ang ®Æt ra cho nh©n d©n c¸c n­íc ®ang ph¸t triÓn.

Héi nghÞ vÒ m«i tr­êng sèng cña con ng­êi cña Liªn HiÖp Quèc häp n¨m 1972 t¹i Thôy §iÓn ®· ®i ®Õn kÕt luËn r»ng nguyªn nh©n cña nhiÒu vÊn ®Ò quan träng vÒ m«i tr­êng kh«ng ph¶i lµ do ph¸t triÓn mµ chÝnh lµ hËu qu¶ cña kÐm ph¸t triÓn. T­ t­ëng ®ã ®· ®­îc thÓ hiÖn trong ChiÕn l­îc ph¸t triÓn l0 n¨m lÇn thø ba cña Liªn HiÖp Quèc: chiÕn l­îc ®· ®Ò cËp ®Õn mèi quan hÖ gi÷a ph¸t triÓn víi m«i tr­êng d©n sè, tµi nguyªn thiªn nhiªn, b¶o vÖ ®Êt, b¶o vÖ rõng, vÖ sinh c¸c khu ''æ chuét'' trong c¸c thµnh phè. Nh÷ng t­ t­ëng vÒ “tiÕp cËn tæng hîp vÒ m«i tr­êng vµ ph¸t triÓn'', ''ph¸t triÓn mét c¸ch cã thÓ duy tr× vµ phï hîp víi m«i tr­êng'', ®· ®­îc nªu ra mét c¸ch râ rµng. §iÒu ®· trë nªn hiÓn nhiªn ®èi víi tÊt c¶ c¸c n­íc, nhÊt lµ c¸c n­íc ®ang ph¸t triÓn, lµ c¸c môc tiªu vÒ ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi vµ b¶o vÖ m«i tr­êng ph¶i ®­îc g¾n bã víi nhau trong x©y dùng môc tiªu, x¸c ®Þnh chiÕn l­îc, kÕ ho¹ch hãa, còng nh­ ®iÒu hµnh vµ qu¶n lý thùc hiÖn c¸c môc tiªu ®ã [Bartelmus Peter, 19871]. §TM lµ hiÕn ph¸p ®Ó ®¹t tíi yªu cÇu ®ã. Héi nghÞ th­îng ®Ønh toµn cÇu vÒ m«i tr­êng vµ ph¸t triÓn bÒn v÷ng do Liªn HiÖp Quèc tæ chøc n¨m l992 t¹o Rao de Janiero (Brasil), víi c¸c c«ng ­íc vÒ b¶o vÖ ®a d¹ng sinh häc, biÕn ®æi khÝ hËuTr¸i §Êt lµ mèc lÞch sö quan träng trong cuéc ®Êu tranh b¶o vÖ m«i tr­êng cña nh©n d©n toµn thÕ giíi.

Nh÷ng quan ®iÓm chñ yÕu cña héi nghÞ Reo de Janiero lµ:

- KÕt hîp hµi hßa gi÷a m«i tr­êng vµ ph¸t triÓn.

- TiÕn tíi lèi s¶n xuÊt vµ tiªu thô l©u bÒn.

- Sö dông hîp lý vµ cã hiÖu qu¶ tµi nguyªn thiªn nhiªn.

- Gi¶i quyÕt vÊn ®Ò « nhiÔm vµ b¶o vÖ m«i tr­êng.

§èi víi con ng­êi m«i tr­êng hiÓu theo nghÜa réng cã ba chøc n¨ng:

- M«i tr­êng lµ n¬i sinh sèng cña con ng­êi.

- M«i tr­êng lµ n¬i chøa ®ùng tµi nguyªn cÇn thiÕt cho ®êi sèng vµ s¶n xuÊt cña con ng­êi, n¬i tiÕp nhËn phÕ liÖu th¶i ra tõ qu¸ tr×nh sinh sèng vµ s¶n xuÊt cña con ng­êi.

M«i tr­êng cã chÊt l­îng cao lµ m«i tr­êng ®ång thêi lµm tèt c¶ ba chøc n¨ng nãi trªn. ChÊt l­îng m«i tr­êng bÞ xem lµ suy tho¸i nÕu kh«ng thùc hiÖn ®­îc c¶ ba hoÆc mét trong c¸c chøc n¨ng nµy. M«i tr­êng lóc ®ã sÏ kh«ng cßn lµ n¬i ë phï hîp víi ®ßi hái cña con ng­êi; hoÆc sÏ kh«ng cßn kh¶ n¨ng ung cÊp cho con ng­êi nh÷ng tµi nguyªn cÇn thiÕt ®Ó duy tr× cuéc sèng vµ ho¹t ®éng cña hä; hoÆc sÏ kh«ng chøa næi c¸c chÊt th¶i r¾n, láng, khÝ mµ con ng­êi muèn ®Èy ra khái n¬i m×nh sèng vµ ho¹t ®éng. §ã chÝnh lµ b¶n chÊt cña c¸c vÊn ®Ò gay cÊn vÒ m«i tr­êng toµn cÇu còng nh­ t¹i tõng quèc gia, tõng ®ia ph­¬ng.

- Chøc n¨ng thø nhÊt

:

yªu cÇu ph¹m vi kh«ng gian thÝch hîp cho mçi con ng­êi, vÝ dô ph¶i cã bao nhiªu mÐt vu«ng, hecta hay kil«met vu«ng cho mét ng­êi. Kh«ng gian nµy l¹i ph¶i ®¹t nh÷ng tiªu chuÈn nhÊt ®Þnh vÒ nh©n tè vËt lý, hãa häc, sinh häc, c¶nh quan vµ x· héi.

- Chøc n¨ng thø ha:

yªu cÇu m«i tr­êng ph¶i cã nguån vËt liÖu, n¨ng l­îng, th«ng tin (kÓ c¶ th«ng tin di truyÒn) cÇn thiÕt cho ho¹t ®éng sinh sèng, s¶n xuÊt, qu¶n lý cña con ng­êi. §ái hái nµy kh«ng ngõng t¨ng lªn vÒ sè l­îng, chÊt l­îng vµ ®é phøc t¹p theo tr×nh ®é ph¸t triÓn cña x· héi.

- Chóc n¨ng thø ba - chøc n¨ng t¸i t¹o:

tr­íc ®©y trong c¸c x· héi s¨n b¾t, h¸i l­îm, n«ng nghiÖp, lóc d©n sè nh©n lo¹i cßn Ýt, ®­îc gi¶i quyÕt theo c¸c chu tr×nh ph©n huû tù nhiªn, lµm cho phÕ th¶i sau mét thêi gian nhÊt ®Þnh l¹i trë l¹i thµnh nguyªn liÖu thiªn nhiªn. Sù gia t¨ng d©n sè nhanh chãng vµ qu¸ tr×nh c«ng nghiÖp hãa ®· lµm cho chøc n¨ng thø ba trë thµnh v« cïng quan träng. NÕu m«i tr­êng kh«ng cßn lµm næi chøc n¨ng nµy th× chÊt l­îng cuéc sèng cña con ng­êi dï thõa th·i vÒ l­¬ng thùc, hµng hãa, th«ng tin còng kh«ng cßn cã chÊt l­îng cao. Qu¸ tr×nh ''®éc hãa'' m«i tr­êng thËm chÝ cßn cã thÓ dÉn x· héi loµi ng­êi ®Õn diÖt vong.

ViÖc xem xÐt m«i tr­êng theo ba chøc n¨ng nãi trªn cho phÐp ta hiÓu râ b¶n chÊt cña c¸c vÊn ®Ò gay cÊn vÒ m«i tr­êng ë møc toµn cÇu, tõng n­íc hay tõng ®Þa ph­¬ng gióp ta ®¸nh gi¸ vµ dù b¸o t×nh tr¹ng m«i tr­êng n¬i nµy mét c¸ch cô thÓ vµ ®óng ®¾n h¬n.

¥ ViÖt Nam n¨m 1986 ch­¬ng tr×nh quèc gia nghiªn cøu vÒ tµi nguyªn vµ m«i tr­êng, víi sù céng t¸c cña HiÖp héi B¶o tån thiªn nhiªn quèc tÕ (IUCN), ®· ®Ò xuÊt víi Nhµ n­íc CHXHCN ViÖt Nam mét chiÕn l­îc quèc gia vÒ b¶o vÖ m«i tr­êng. Trªn c¬ së chiÕn l­îc nµy, trong c¸c n¨m 1990 - 1991 mét kÕ ho¹ch qu«c gia vÒ m«i tr­êng vµ ph¸t triÓn bÒn v÷ng ®· ®­îc Héi ®ång Bé tr­ëng n­íc CHXHCN ViÖt Nam chÊp nhËn vµ chÝnh thøc ban hµnh ngµy 12- 6 -1991.

KÕ ho¹ch quèc gia ®· x¸c ®Þnh b¶y môc tiªu lín vµ thÓ chÕ vµ tæ chøc lµ:

- Thµnh lËp c¬ quan qu¶n lý m«i tr­êng.

- X©y dùng chÝnh s¸ch vµ luËt ph¸p vÒ m«i tr­êng.

- Thµnh lËp m¹ng l­íi quan tr¾c m«i tr­êng.

- LËp kÕ ho¹ch tæng hîp vÒ sö dông vµ ph¸t triÓn tµi nguyªn;

X©y dùng c¸c chiÕn l­îc ph¸t triÓn bÒn l©u cho c¸c ngµnh;

- §¸nh gi¸ t¸c ®éng m«i tr­êng,

-

So¹n th¶o chiÕn l­îc m«i tr­êng vµ ph¸t triÓn bÒn v÷ng.

KÕ ho¹ch quèc gia còng v¹ch ra b¶y ch­¬ng tr×nh hµnh ®éng:

- Qu¶n lý ph¸t triÓn ®« thÞ vµ d©n sè,

- Qu¶n lý tæng hîp c¸c khu vùc;

- KiÓm so¸t « nhiÔm vµ chÊt th¶i.

- Qu¶n lý tæng hîp vïng ven biÓn;

- B¶o vÖ ®a d¹ng sinh häc;

- B¶o vÖ c¸c vïng ®Êt ngËp n­íc;

- Qu¶n lý c¸c v­ên quèc gia vµ c¸c khu b¶o vÖ.

Bªn c¹nh cßn cã hai ch­¬ng tr×nh hç trî:

- Gi¸o dôc m«i tr­êng;

- Hîp t¸c quèc tÕ.

Mét ma trËn ­u tiªn cña c¸c ho¹t ®éng trong ch­¬ng tr×nh vµ mét danh môc ­u tiªn vÒ nghiªn cøu, ®iÒu tra, kh¶o s¸t, thùc nghiÖm còng ®· ®­îc ghi vµo kÕ ho¹ch hµnh ®éng.

ChÝnh s¸ch b¶o vÖ m«i tr­êng ®· ghi trong nghÞ quyÕt cña §¹i héi lÇn thø b¶y cña §¶ng CSVN. ChiÕn l­îc b¶o vÖ m«i tr­êng, kÕ ho¹ch hµnh ®éng quèc gia nãi trªn ®ang lµ nh÷ng chØ dÉn cho toµn bé ho¹t ®éng b¶o vÖ m«i tr­êng thùc thi ph¸t triÓn bÒn v÷ng t¹i n­íc ViÖt Nam hiÖn nay.

2.2. Sinh th¸i häc vµ hÖ sinh th¸i.

2.2.1. Kh¸i niÖm sinh th¸i häc.

Sinh th¸i häc lµ khoa häc c¬ së cho c«ng t¸c qu¶n lý tµi nguyªn vµ b¶o vÖ m«i tr­êng. ThuËt ng÷ sinh th¸i häc (ecology), b¾t nguån tõ ch÷ Hy L¹p (Oikos) lµ nhµ, n¬i ë, ®­îc Emst Heckel, nhµ b¸c häc ng­¬i §øc ®Ò x­íng n¨m1866 vµ dïng nã ®Ó x¸c ®Þnh khoa häc vÒ mèi quan hÖ t­¬ng hç gi÷a sinh vËt vµ m«i tr­êng, lµ tËp hîp tÊt c¶ c¸c hiÓu biÕt vÒ kinh tÕ tù nhiªn. Nãi c¸ch kh¸c, sinh th¸i häc nghiªn cøu mèi quan hÖ tæng hîp phøc t¹p mµ §¸c Uyn gäi lµ c¸c ®iÒu kiÖn sinh ra ®Êu tranh sinh tån. ChÝnh häc thuyÕt tiÕn hãa cña §¸c Uyn ®­îc h×nh thµnh trªn c¬ së nhËn thøc vÒ mèi quan hÖ chÆt chÏ gi÷a sinh vËt vµ m«i tr­êng.

Sinh th¸i häc lµ khoa häc tæng hîp, nghiªn cøu vÒ mèi quan hÖ t­¬ng hç gi÷a sinh vËt vµ m«i tr­êng.

Nh÷ng n¨m gÇn ®©y, sinh th¸i häc ®· trë thµnh khoa häc toµn cÇu. Mäi ng­êi ®Òu c«ng nhËn r»ng con ng­êi còng nh­ c¸c sinh vËt kh¸c kh«ng thÓ sèng t¸ch khái m«i tr­êng cô thÓ cña m×nh. Tuy nhiªn, con ng­êi kh¸c víi sinh vËt kh¸c lµ phÇn nµo cã kh¶ n¨ng thay ®æi m«i tr­êng cho phï hîp víi lîi Ých riªng cña m×nh.

MÆc dï thÕ, con ng­êi kh«ng nªn cho r»ng m×nh lu«n lu«n cã søc m¹nh v« song mµ kh«ng cã sai lÇm. Sai lÇm cña loµi ng­êi ®· nhiÒu lÇn dÉn ®Õn sù khñng ho¶ng sinh th¸i trÇm träng. Tõ thêi cæ x­a, thung lòng s«ng Tyg« vµ Ofrat phÇn vinh ®· biÕn thµnh hoang m¹c vµ xãi mßn hoÆc hãa mÆn do hÖ thèng t­íi tiªu bè trÝ kh«ng hîp lý. Nguyªn nh©n sôp ®æ cña nÒn v¨n minh Mozopotami vÜ ®¹i còng do mét tai ho¹ sinh th¸i. Mét trong nh÷ng nguyªn nh©n lµ tan vì nÒn v¨n minh Maja ë Trung Mü, sù diÖt vong cña triÒu ®¹i Kh¬ me trªn l·nh thæ Campuchia lµ do khai th¸c rõng nhiÖt ®íi qu¸ møc. Râ rµng khñng kho¶ng sinh th¸i hiÓn nhiªn kh«ng ph¶i lµ ph¸t kiÕn cña thÕ kû thø XX, mµ lµ bµi häc trong qu¸ khø bÞ l·ng quªn. VËy nÕu chóng ta muèn ®¹t ®­îc mét sù tháa m·n nµo ®ã, trong phÇn lín c¸c tr­êng hîp ph¶i chÊp nhËn nh÷ng ®iÒu kiÖn cña tù nhiªn. Nh÷ng ®iÒu kiÖn ®ã ph¶n ¸nh th«ng qua nh÷ng quy luËt sinh th¸i c¬ b¶n mµ c¸c sinh vËt ph¶i phôc tïng.

Heckel cho r»ng sinh th¸i häc lµ khoa häc vÒ kinh tÕ cña tù nhiªn. §iÒu ®ã rÊt cã gi¸ trÞ cho viÖc më réng vµ øng dông biÕt bao nhiªu c«ng tr×nh theo quan ®iÓm sinh th¸i häc vÒ ph¸t triÓn kinh tÕ - x· héi. ¤ng ®· kh¼ng ®Þnh r»ng sinh th¸i häc lµ m«n khoa häc vÒ mèi quan hÖ gi÷a c¬ thÓ vµ m«i tr­êng bao gåm mäi ®iÒu kiÖn sèng theo nghÜa réng cña nã, m«i tr­êng ®ã mét phÇn cã b¶n chÊt h÷u c¬, mét phÇn lµ v« c¬.

ThËt vËy, ®óng nh­ Heckel ®· kh¼ng ®Þnh, bëi v× theo tÝnh to¸n th× hµng n¨m do hiÖu qu¶ quang hîp, Tr¸i §Êt ®· sinh s¶n ®­îc 83 tû tÊn chÊt h÷u c¬ sinh th¸i thùc vËt, trong ®ã phÇn lôc ®i¹ lµ 53 tû tÊn. Nh­ vËy tr­íc kia ng­êi ta chØ chó ý ®Õn kho b¸u cña

nh©n lo¹i lµ tµi nguyªn thiªn nhiªn, cho nã lµ v« tËn th× b©y giê l¹i cã thªm mét kho b¸u n÷a sinh th¸i häc vµ hiÖu qu¶ kinh tÕ víi viÖc s¶n sinh ra mét khèi l­îng khæng lå chÊt h÷u c¬ cho hµnh tinh cña chóng ta.

C«ng lao cña sinh th¸i häc chÝnh lµ ë chç nã ®· nhËn thøc ®­îc tÊt c¶ c¸c yÕu tè phøc t¹p nhÊt. §iÒu nµy ch­a ai lµm ®­îc.

§èi t­îng nghiªn cøu cña sinh th¸i häc cã c¸c møc tæ chøc kh¸c nhau theo thø tù tõ thÊp ®Õn cao:

- Sinh th¸i häc c¸ thÓ

(autoecology): nghiªn cøu mèi quan hÖ cña mét c¬ thÓ víi m«i tr­êng xung quanh.

- Sinh th¸i häc quÇn chñng

(demoecology): nghiªn cøu mèi quan hÖ cña mét loµi hoÆc nhiÒu loµi gÇn nhau víi míi tr­êng sèng cña chóng.

- Sinh th¸i häc quÇn thÓ

(synecology): nghiªn cøu mèi quan hÖ gi÷a c¸c loµi víi nhau vµ gi÷a c¸c loµi víi m«i tr­êng xung quanh.

Vµo nh÷ng n¨m bèn m­¬i cña thÕ kû XX, c¸c nhµ sinh th¸i häc ®· b¾t ®Çu nhËn thøc r»ng c¸c quÇn thÓ sinh vËt vµ m«i tr­êng kh«ng chØ quan hÖ t­¬ng hç víi nhau mµ kÕt hîp víi nhau lµm thµnh mét ®¬n vÞ thèng nhÊt gäi lµ hÖ sinh th¸i(systemecology).

- HÖ sinh th¸i

: lµ ®¬n vÞ c¬ së cña tù nhiªn, ®­îc m« t¶ nh­ mét thùc thÓ kh¸ch quan, ®­îc x¸c ®Þnh chÝnh x¸c trong kh«ng gian vµ thêi gian. Nã bao gåm kh«ng chØ c¸c sinh vËt sèng trong ®ã mµ c¸c ®iÒu kiÖn tù nhiªn bao gåm khÝ hËu, ®Êt, n­íc còng nh­ tÊt c¶ c¸c mèi t­¬ng t¸c gi÷a sinh vËt víi nhau vµ gi÷a sinh vËt víi m«i tr­êng.

2.2.2. HÖ sinh th¸i.

1.§Þnh nghÜa.

HÖ sinh th¸i lµ hÖ thèng t¸c dông t­¬ng hç gi÷a c¸c sinh vËt víi m«i tr­êng vÖ sinh lµ mét hÖ chøc n¨ng, ®­îc m« t¶ nh­ mét thùc tÕ kh¸ch quan, x¸c ®Þnh chÝnh x¸c trong kh«ng gian vµ thêi gian.

HÖ sinh th¸i lµ mét kh¸i niÖm réng vµ linh ho¹t, v× thÕ cã thÓ ¸p dông cho tÊt c¶ c¸c tr­êng hîp cã mèi quan hÖ t­¬ng hç gi÷a sinh vËt vµ nu«i tr­êng cã sù: trao ®æi vËt chÊt, n¨ng l­îng vµ th«ng tin gi÷a chóng víi nhau, thËm chÝ trong c¸c tr­êng hîp chØ x¶y ra trong mét thêi gian ng¾n.

2. §Æc ®iÓm c¬ b¶n.

TÊt c¶ c¸c hÖ sinh th¸i cã nh÷ng ®Æc ®iÓm c¬ b¶n lµ x¸c ®Þnh vÒ cÊu tróc vµ chøc n¨ng. Quan träng nhÊt lµ tÊt c¶ c¸c hÖ sinh th¸i ®Òu cã c¸c thµnh phÇn v« sinh (abiotic) vµ sinh vËt (biotic) vµ gi÷a chóng cã sù trao ®æi chÊt, n¨ng l­îng vµ th«ng tin.

HÖ sinh th¸i bao gåm bèn thµnh phÇn chñ yÕu sau (bèn t¸c nh©n chñ yÕu):

- Thµnh phÇn v« sinh: chÊt v« c¬, n­íc, kh«ng khÝ, cacbonic, oxy,...

Sinh vËt s¶n xuÊt: cã nhiÖm vô tæng hîp c¸c thµnh phÇn h÷u c¬ tõ c¸c chÊt v« sinh, bao gåm: sinh vËt cã kh¶ n¨ng quang hîp (sö dông n¨ng l­îng M¨t Trêi ®Ó tæng hîp vµ gi¶i phãng « xy) mét sè loµi vi khuÈn dïng n¨ng l­îng oxy h¬n c¸c muèi ®Ó tæng hîp c¸c chÊt h÷u c¬ (kh«ng gi¶i phãng oxy trong qu¸ tr×nh tæng hîp)

- Sinh vËt tiªu thô: lµ loµi kh«ng có kh¶ n¨ng tæng hîp chÊt h÷u c¬ cho m×nh tõ c¸c chÊt v« sinh, do ®ã ph¶i dïng sinh vËt s¶n xuÊt hoÆc dïng c¸c ®éng vËt kh¸c lµm thøc ¨n. Nã thuéc loµi ¨n thùc vËt (¨n sinh vËt s¶n xuÊt); ®éng vËt ¨n cá, ®éng vËt ¨n thÞt, ®éng vËt võa ¨n cá võa ¨n thÞt (ng­êi, chã, mÌo,...).

- Sinh vËt ho¹i sinh: dïng x¸c thùc hoÆc ®éng vËt lµm thøc ¨n (lo¹i nµy sèng nhê sù ph©n hñy c¸c chÊt trªn), gåm nÊm mèc, mét vµi loµi vi khuÈn ho¹i sinh (­a khÝ vµ kh«ng ­a khÝ, loµi kh«ng ­a khÝ sÏ t¹o ra nhiÒu chÊt ®éc)

3.Ph©n lo¹i hÖ sinh th¸i.

Cã nhiÒu c¸ch ph©n loai c¸c hÖ sinh th¸i:

*Theo b¶n chÊt:

- HÖ sinh th¸i tù nhiªn lµ hÖ sinh th¸i kh«ng cã t¸c ®éng cña con ng­êi tíi nã, mét hÖ sinh th¸i phi nh©n (nonhuman systemecology), vÝ dô, khu rõng nguyªn sinh.

- HÖ sinh th¸i nh©n t¹o lµ hÖ sinh th¸i do con ng­êi t¹o nªn (cßn gäi lµ hÖ sinh th¸i ng­êi), vÝ dô, hÖ sinh th¸i n«ng nghiÖp, rõng trång trät, rõng t¸i sinh.

* Theo thêi gian:

- HÖ sinh th¸i tr­ëng thµnh.

- HÖ sinh th¸i trÎ.

*Theo ®é lín:

C¸c hÖ sinh th¸i cã quy m« kh¸c nhau:

- HÖ sinh th¸i nhá, vÝ dô nh­

mét bÓ nu«i c¸;

- HÖ sinh th¸i võa, vÝ dô nh­ mét th¶m rõng, mét hå chøa n­íc;

- HÖ sinh th¸i lín, vÝ dô nh­ mét ®¹i d­¬ng.

TËp hîp tÊt c¶ c¸c hÖ sinh th¸i trªn bÒ mÆt Tr¸i §Êt lµm thµnh hÖ sinh th¸i khæng lå: sinh quyÓn (sinh th¸i quyÓn).

4. Ranh giíi.

Nãi chung, ranh giíi mét hÖ sinh th¸i chØ lµ ­íc lÖ; bëi v× do ¶nh h­ëng réng kh¾p cña c¸c nh©n tè khÝ t­îng, ®Þa chÊt sinh vËt ®Æc biÖt lµ t¸c ®éng cña con ng­êi cã tÝnh chÊt toµn diÖn. Mét hÖ sinh th¸i kh«ng bao giê lµ mét hÖ t¸ch biÖt, nã cã mèi quan hÖ vµ t­¬ng quan t¸c ®éng th­êng xuyªn gi÷a c¸c hÖ sinh th¸i. Nh­ vËy, kh«ng cã sù ng¨n c¸ch tuyÖt ®èi gi÷a hÖ sinh th¸i tù nhiªn vµ hÖ sinh th¸i nh©n t¹o trªn nh­ng néi dung c¬ b¶n vÒ quy luËt vËn ®éng theo cÊu tróc vµ chøc n¨ng. HÖ sinh th¸i nh©n t¹o ch¼ng qua lµ mét hÖ sinh th¸i tù nhiªn, trong ®ã con ng­êi lµ mét t¸c nh©n sinh häc cã ®Æc thï v¨n ho¸.

Tuy nhiªn, hÖ sinh th¸i tr­ëng thµnh vµ hÖ sinh th¸i trÎ cã mét sè ®iÓm kh¸c nhau:

¥ hÖ sinh th¸i tr­ëng thµnh, phÇn lín c¸c chÊt dinh d­ìng trong m«i tr­êng tù nhiªn cã o xy, ni t¬, cacbonic trong khÝ quyÓn. Nitrat, phospho, canxi cã trong n­íc vµ nhiÒu chÊt kh¸c cã trong dù tr÷ h÷u c¬ tÝch l¹i trong sinh khèi vµ møc trao ®æi gi÷a nguån thøc ¨n víi t¸c nh©n sinh häc gi¶m xuèng thÊp. Tr¸i l¹i ë hÖ sinh th¸i trÎ th× c¸c chÊt dinh d­ìng quay vßng rÊt nhanh. Nh­ vËy hÖ sinh th¸i tr­ëng thµnh cã nhiÒu nÐt kh¸c víi hÖ sinh th¸i trÎ, kh¶ n¨ng tÝch lòy chÊt dinh d­ìng lín, chu tr×nh dinh d­ìng quay vßng chËm.

5. Sù c©n b»ng sinh th¸i (sù c©n b»ng c¬ thÓ - m«i tr­êng).

HÖ sinh th¸i lµ mét chØnh thÓ c©n b»ng mµ kh¶ n¨ng ®iÒu hßa phô thuéc vµo thÓ chÕ cÊu tróc vµ chøc n¨ng cña hÖ. ThÓ chÕ Êy biÓu hiÖn chøc n¨ng cña hÖ trong mçi giai ®o¹n ph¸t triÓn. Tr¸i víi mét hÖ sinh th¸i tr­ëng thµnh, hÖ sinh th¸i trÎ nãi chung ®Òu Ýt æn ®Þnh. CÊu tróc mét hÖ sinh th¸i trÎ bao giê còng gi¶n ®¬n, sè l­îng c¸c thÓ lo¹i Ýt, sè l­îng c¸c c¸ thÓ trong mçi loµi còng th­êng kh«ng nhiÒu. Do vËy quan hÖ vµ t­¬ng t¸c gi÷a c¸c yÕu tè trong thµnh phÇn kh«ng phøc t¹p, m¹ng l­íi c¸c d©y chuyÒn thøc ¨n còng gi¶n ®¬n. Khi hÖ sinh th¸i ph¸t triÓn vµ tr­ëng thµnh lªn th× sè l­îng c¸ thÓ vµ thÓ lo¹i sÏ t¨ng, quan hÖ vµ t­¬ng t¸c phøc t¹p hãa vÒ tÝnh chÊt. ¦u thÕ nhiÒu mÆt cña mét hÖ sinh th¸i tr­ëng thµnh so víi mét hÖ sinh th¸i trÎ chÝnh lµ ë chç nµy. Do sè l­îng lín vµ tÝnh ®a d¹ng cña c¸c mèi quan hÖ, c¸c t­¬ng quan t¸c ®éng vµ ¶nh h­ëng lÉn nhau nªn dï x¶y ra mét sù t¾c nghÏn ë con ®­êng nµo, mét hiÖn t­îng mÊt c©n b»ng ë khu vùc nµo ®ã còng kh«ng dÉn ®Õn sù rèi lo¹n chung cña toµn bé hÖ sinh th¸i vµ ®e däa ®Õn sù tån t¹i cña nã .

Rõng nguyªn sinh lµ ®¹i ®iÖn cho mét hÖ sinh th¸i t­ëng thµnh (giµu). NhiÒu rõng míi kh«i phôc, nh÷ng c¸nh rõng trång Ýt nhiÒu thuÇn lo¹i th­êng trÎ h¬n nhiÒu (nghÌo). VÝ dô, mét hÖ sinh th¸i tù nhiªn nh­ c¸nh rõng nguyªn sinh cã nhiÒu møc tiªu thô trong d©y chuyÒn thøc ¨n (®éng vËt ¨n cá ®éng vËt ¨n thÞt) th× chÝnh b¶n th©n cÊu tróc cña hÖ, qua thêi gian, ®· ®iÒu hßa kÝch th­íc c¸c quÇn thÓ sinh vËt vµ n¨m nµy qua n¨m kh¸c ®· t¹o ra mét m« h×nh vÒ ph©n phèi n¨ng l­îng, gi÷ cho hÖ æn ®Þnh.

Nh­ vËy cã mèi q

uan hÖ nh©n - qu¶ gi÷a tÝnh æn ®Þnh vµ tÝnh phong phó vÒ t×nh tr¹ng, vÒ chñng lo¹i trong thµnh phÇn hÖ sinh th¸i, ®Æc biÖt ®èi víi giíi h÷u sinh. ChÝnh sù tån t¹i mét hÖ trong nh÷ng thêi gian t­¬ng ®èi dµi mµ Ýt xÈy ra nh÷ng biÕn ®æi lín ®· chøng minh sù c©n b»ng c¬ thÓ - m«i tr­êng vµ sù tr­ëng thµnh cña nã.

Nãi chung ®iÒu ®­îc chÊp nhËn phæ biÕn lµ c©n b»ng c¬ thÓ - m«i tr­êng tïy thuéc møc ®é tr­ëng thµnh cña hÖ sinh th¸i. HÖ cµng tr­ëng thµnh th× c©n b»ng c¬ thÓ - m«i tr­êng cµng lín.

6. Sù thÝch nghi sinh th¸i.

Sù thÝch nghi sinh th¸i lµ kh¶ n¨ng vÒ tÝnh phï hîp cña c¸c nh©n tè thµnh phÇn trong hÖ sinh th¸i, nhÊt lµ c¸c nh©n tè h÷u sinh, víi nh÷ng ®iÒu kiÖn chung cña m«i tr­êng. ThÝch nghi sinh th¸i t¹o ra vµ biÓu hiÖn qua c©n b»ng c¬ thÓ - m«i tr­êng. VËy tËp hîp nh÷ng nÐt ®Æc tr­ng cña hÖ sinh th¸i, dÆc biÖt ®èi víi quÇn chñng sinh vËt ®· hoµn thµnh nh­ thÕ nµo? TÊt nhiªn chóng kh«ng xuÊt hiÖn mét c¸ch ngÉu nhiªn vµ kh«ng h×nh thµnh theo nh÷ng quy luËt tÜnh t¹i. C©n b»ng c¬ thÓ - m«i tr­êng vµ thÝch nghi kh«ng cã nghÜa lµ bÊt biÕn. Tr¸i l¹i, mäi hÖ sinh th¸i ®Òu lµ ®èi t­îng chän läc cña c¸c qu¸ tr×nh biÕn ®æi, ®ång thêi lµ kÕt qu¶ cña c¸c qu¸ tr×nh biÕn ®æi ®ã. ChÝnh ¸p lùc chän läc ®· t¹o ra c¬ chÕ thÝch nghi cña loµi, tõ ®ã mµ h×nh thµnh sau mét thêi gian nhÊt ®Þnh, nh÷ng ®Æc tr­ng c¸ thÓ vµ quÇn thÓ phï hîp. Sù vËn ®éng nµy dÉn ®Õn mét thÓ c©n b»ng, mét sù æn ®Þnh t­¬ng ®èi. NÕu x¶y ra mét sù biÕn ®æi lín vÒ quy m« vµ tÝnh chÊt th× phÇn hîp thµnh cña giíi h÷u sinh trong hÖ còng thay ®æi ®Õn møc thay ®æi c¶ hÖ sinh th¸i. Khi ®ã sÏ cã c©n b»ng vµ thÝch nghi trong ®iÒu kiÖn míi,... cø nh­ vËy hÖ sinh th¸i biÕn ®æi, ph¸t triÓn, tiÕn hãa (nh÷ng thuËt ng÷ nµy cÇn ®­îc hiÓu theo nghÜa triÕt häc). V× vËy ®èi víi môc ®Ých mµ con ng­êi ®Æt ra th× ph¸t triÓn hay tiÕn hãa kh«ng ph¶i lu«n lu«n cã néi dung tÝch cùc, tr¸i l¹i cã thÓ theo chiÒu h­íng tiÕn bé hay tho¸i bé tïy theo nh÷ng yªu cÇu cña ®êi sèng cã ®­îc tháa m·n h·y kh«ng. Nh­ng chÝnh c¸c môc ®Ých nµy kh«ng Ýt c¸c tr­êng hîp còng chi lµ ®¸p øng mét thùc tiÔn tr­íc m¾t mµ kh«ng ph¶i lu«n lu«n phï hîp víi sù ph¸t triÓn l©u dµi.

- Tr­êng hîp ®èi víi hÖ sinh th¸i n«ng nghiÖp: s¶n xuÊt cã thÓ v­ît nhu cÇu tiªu thô cho ®éng vËt (chñ yÕu gia sóc) vµ cho ng­êi. ¥ ®©y tÝnh æn ®Þnh cña hÖ ®­îc b¶o ®¶m nhê n¨ng l­îng nh©n t¹o ®­a thªm vµo hÖ nh­ kü thuËt gieo trång, gièng, ph©n bãn, thuèc trõ s©u,...

- Tr­êng hîp ®èi víi hÖ sinh th¸i ng­êi: nh­ ta ®· biÕt, hÖ sinh th¸i ng­êi ch¼ng qua lµ mét hÖ sinh th¸i tù nhiªn, trong ®ã con ng­êi lµ mét t¸c nh©n sinh häc cã ®Æc thï v¨n hãa. Do vËy thùc sù ®· xuÊt hiÖn sù ®èi lËp gi÷a nhu cÇu cña ®êi sèng víi kh¶ n¨ng øng ®¸p cña tù nhiªn mµ con ng­êi ®· gi¶i quyÕt b»ng thµnh tùu v¨n hãa. Trung t©m cña nhu cÇu lµ thøc ¨n vµ n¨ng l­îng, dÇn dÇn næi lªn m©u thuÉn vÒ chiÒu h­íng tù nhiªn cña n¨ng suÊt vµ chÊt dinh d­ìng cña nh÷ng hÖ sinh th¸i tr­ëng thµnh víi thùc tiÔn vÒ suy tho¸i hÖ sinh th¸i do con ng­êi g©y nªn (m©u thuÉn kh«ng béc lé trong x· héi nguyªn thñy, nh­ng xuÊt hiÖn ngµy cµng mét râ nÐt sau cuéc c¸ch m¹ng n«ng nghiÖp ®Çu tiªn trong lÞch sö loµi ng­êi).

2.2.3 HÖ sinh th¸i ®« thÞ.

I. Kh¸i niÖm vÒ hÖ sinh th¸i ®« thÞ.

Còng nh­ hÖ sinh th¸i c¬ b¶n cho ®Õn nay ng­êi ta ch­a ®­a ra ®­îc mét kh¸i niÖm, mét ®Þnh nghÜa chuÈn x¸c vÒ hÖ sinh th¸i ®« thÞ. ChÝnh v× lÏ ®ã ®ßi hái ph¶i cã sù nghiªn cøu s©u s¾c vµ c«ng phu h¬n, ®ång thêi ph¶i tr¶i qua qu¸ tr×nh nhiÒu n¨m ®Ó kiÓm nghiÖm vµ kÕt luËn.

Ta h·y ®­a ra mét ®Þnh nghÜa ®­îc nhiÒu nhµ nghiªn cøu hÖ sinh th¸i ®« thÞ chÊp nhËn nhÊt :

''HÖ sinh th¸i ®« thÞ 1µ mét hÖ thèng chøc n¨ng ®« thÞ nh­ lµm viÖc, sinh ho¹t vµ nghØ ng¬i, ®­îc cÊu tróc theo kh«ng gian vµ thêi gian theo mét quy luËt nhÊt ®Þnh trong ®ã con ng­êi ®ãng vai trß quan träng vµ quyÕt ®Þnh nhÊt”. HÖ sinh th¸i ®« thÞ lµ mét hÖ thèng ®Æc biÖt mµ trong ®ã m«i tr­êng x©y dùng víi nh÷ng hÖ thèng h¹ tÇng kü thuËt vµ h¹ tÇng x· héi cu¶ nã céng thªm m«i tr­êng x· héi:(d©n c­) rÊt lín. TÊt e¶ nh÷ng ho¹t ®éng ®« thÞ ®· g©y ra nh÷ng t¸c ®éng m¹nh mÏ ®èi víi m«i tr­êng xung quanh (vµ m«i tr­êng thiªn nhiªn Ýt ái). Dï vËy ph¶i gi¶i quyÕt: mËt ®é ë, chÊt th¶i, giao th«ng còng nh­ c¸c hÖ thèng h¹ tÇng, kü thuËt s¶n xuÊt sao cho lËp ®­îc c©n b»ng mµ kh«ng t¸c ®éng ®Õn søc kháe vµ t©m sinh lý con ng­êi.

NÕu nh­ hÖ sinh th¸i tù nhiªn, theo quan ®iÓm sinh häc, lÊy môc tiªu c©n b»ng cao nhÊt lµ hÖ sinh th¸i cho n¨ng suÊt sinh khèi (biomass) tèi ®a, th× hÖ sinh th¸i ®« thÞ l¹i lÊy môc tiªu c©n b»ng cao nhÊt lµ hÖ sinh th¸i ®­a l¹i ®iÒu kiÖn sèng tèt nhÊt, cã ®ñ c«ng ¨n viÖc lµm, tiÖn nghi sèng ®Çy ®ñ, quan hÖ x· héi tèt ®Ñp, vui ch¬i gi¶i trÝ tho¶ ®¸ng, lµnh m¹nh,..cho mäi ng­êi d©n ®« thÞ .

Râ rµng ®èi t­îng nghiÒn cøu quan träng nhÊt cña hÖ sinh th¸i ®« thÞ lµ Con ng­êi. Con ng­êi võa lµ ®èi t­îng nghiªn cøu cña hÖ sinh th¸i ®« thÞ võa lµ ®èi t­îng khai th¸c m«i tr­êng tù nhiªn, t¹o ra m«i tr­êng nh©n t¹o vµ m«i tr­êng x· héi. Do ®ã còng cã kh¶ n¨ng tiÕp cËn sinh th¸i ®« thÞ ®Ó t×m biÖn ph¸p t¹o ra c¬ chÕ ®iÒu chØnh hoÆc ®iÒu chØnh cã ®iÒu kiÖn mét c¸ch hîp lý nhÊt. §ã chÝnh lµ viÖc t¹o ra mét sù c©n b»ng cao gi÷a ®Çu vµo (imput) vµ ®Çu ra(output) cña mét ®« thÞ. §­¬ng nhiªn còng chØ cã sù c©n b»ng t­¬ng ®èi vµ còng chØ ®¹t ®­îc sù c©n b»ng Êy sau mét thêi gian thÝch nghi mµ th«i. §ã còng lµ biÖn ph¸p tÝch cùc, céi rÔ nhÊt trong viÖc b¶o vÖ m«i tr­êng ®« thÞ ®Çy ®ñ vµ cã hiÖu qu¶ nhÊt.

II. C¸c ph­¬ng ph¸p tiÕp cËn hÖ sinh th¸i ®« thÞ.

C¸c xu h­íng tiÕp cËn:

-

Xu h­íng thø nhÊt: TiÕp cËn hÖ sinh th¸i ®« thÞ theo n¨m quan ®iÓm cña Nga.

-

Xu thÕ thø hai: coi hÖ sinh th¸i ®« thÞ thùc chÊt lµ hÖ sinh th¸i x· héi, v× thÕ ng­êi ta nhÊn m¹nh tr¹ng th¸i x· héicña quÇn thÓ d©n c­ ®« thÞ, trong ®ã khai th¸c tèi ®a quan hÖ x· héi, con ng­êi vµ m«i tr­êng ®« thÞ.

-

Xu h­íng thø ba: coi hÖ sinh th¸i ®« thÞ n»m trong ph¹m trï cña quan hÖ

“sinh th¸i ph¸t triÓn”( eco-devenlopment). TiÕp cËn nµy g¾n rÊt chÆt chÏ, trùc tiÕp nhÊt mèi quan hÖ g¾n bã gi÷a sinh th¸i vµ m«i tr­êng.

Ngµy nay vËn tèc ®« thÞ hãa ®ang rÊt m¹nh vµ ngµy mét t¨ng lªn, nhu cÇu ph¸t triÓn ®« thÞ theo h­íng tèi ­u hãa lµ mét nhu cÇu cÊp b¸ch. Mét sè kh¸i niÖm vÒ ph­¬ng ph¸p nghiªn cøu tiÕp cËn cña nhiÒu nhµ khoa häc, sinh th¸i, x· héi , kinh tÕ,thÕ giíi nh­ sau:

- ¥ Nga:

ng­êi ta ®­a ra n¨m nguyªn t¾c ®Ó tiÕp cËn hÖ sinh th¸i ®« thÞ:

- B¶o vÖ sinh th¸i tøc lµ: chèng tiÕng ån, chèng « nhiÔm, chèng tai n¹n giao th«ng, b¶o vÖ c¶nh quan thiªn nhiªn, b¶o vÖ di tÝch v¨n hãa, c¸c c«ng tr×nh kiÕn tróc, sö dông n¨ng l­îng kh«ng ®éc h¹i, ...

- CÊt tróc sinh th¸i h¹ tÇng, tøc lµ : ''Kho¶ng c©y xanh ®« thÞ” v× nã lµ n¬i dù tr÷ vµ b¶o vÖ cho kh«ng khÝ trong s¹ch.

- Quy m« kh«ng gian ®« thÞ tøc lµ: kh«ng gian chuyÓn tiÕp hµi hßa tõ c¸i “t«i” sang c¸i ''chóng ta''. C¨n hé riªng tíi kh«ng gian ®« thÞ kh«ng thÓ t¸ch rêi. NghÜa lµ nhiÖm vô lµm sao cho sù ®éc lËp cña mçi c¸ nh©n trong mäi kh«ng gian ®­îc kÏt hîp hµi hßa trong c¸c h×nh thøc ho¹t ®éng trong toµn ®« thÞ.

- Ph¹m vi thêi gian, tøc lµ : ''C¸i míi chØ ®­îc coi lµ míi khÝ so víi c¸i cò'', thiÕu nã sÏ mÊt ®i chØnh thÓ cña thêi gian tån t¹i vµ sù hµi hßa vÒ kh«ng gian biÓu hiÖn b»ng c¸c khu chøc n¨ng cò bªn c¹nh c¸i míi.

- Thiªn nhiªn trong kiÕn tróc, tøc lµ: ph¶i biÕn c¸c kh«ng gian thiªn nhiªn hÕt søc phong phó, t­¬i m¸t vµo thËt s©u trong kh«ng gian kiÕn tróc, tïy thuéc c«ng tr×nh, mçi khu chøc n¨ng vµ c¶ ®« thÞ.

* ë §øc :

®©y lµ mét n­íc tiÕp cËn sím vµ ®· x©y dùng ®­îc nhiÒu mÉu h×nh vÒ sinh th¸i vµ m«i tr­êng, theo c¸c nhµ sinh th¸i ®« thÞ §øc th× : ''Sinh th¸i theo nghÜa cña nã ®· h×nh thµnh c¸c m« h×nh quy ho¹ch vµ quy ho¹ch chÝnh lµ viÖc s¾p xÕp tæng hîp c¸c hÖ sinh th¸i. Môc tiªu cña quy ho¹ch sinh th¸i còng lµ quy ho¹ch vïng, quy ho¹ch ®« thÞ. §ã lµ viÖc sö dông hîp lý tµi nguyªn thiªn nhiªn, ph¸t triÓn kinh tÕ - x· héi .

§©y lµ nuét c¸ch tiÕp cËn cã hiÖu qu¶, ®­îc ¸p dông nhiÒu n¬i trªn thÕ giíi gióp cho c¸c nhµ sinh th¸i häc h­íng tíi mét gi¶i ph¸p h÷u hiÖu nhÊt ®Ó gi¶i quyÕt c¸c néi dung sinh th¸i - imput, output, c©n b»ng, æn ®Þnh, chu tr×nh.

* Bulgary:

ng­êi ta ®· ®Ò ra nguyªn lý vµ gi¶i ph¸p c¬ b¶n nghiªn cøu sinh th¸i c¸c ®Æc ®iÓm d©n c­ lµ: tÝnh tæng thÓ cña mét ®iÓm d©n c­, tÝnh cÊu tróc gi÷a kh«ng gian vµ con ng­êi. Mèi quan hÖ t¸c ®éng qua l¹i gi÷a chøc n¨ng vÒ m«i tr­êng, ®Þa h×nh, ®Þa chÊt c«ng tr×nh, n­íc, ®Êt, hÖ thùc vËt vµ ®éng vËt, c«ng, n«ng nghiÖp, giao th«ng, nh÷ng ®iÒu kiÖn m«i tr­êng,... b»ng c¸c ph­¬ng ph¸p kh¸c nhau ®Ó tÝnh to¸n vµ ®¸nh gi¸ hiÖn tr¹ng vµ dù b¸o sinh th¸i ®« thÞ cho c¸c ®« thÞ.

*ë Mü : hÖ snh th¸i ®« thÞ theo quan ®iÓm cña nhãm Holistic lµ : nh÷ng môc tiªu cña hÖ sinh th¸i ®« thÞ c¸c cÊu tróc vµ chøc n¨ng lý tÝnh, tµi nguyªn, n­íc, n¨ng l­îng, vËt chÊt. Qu¸ tr×nh ph¸t triÓn d©n sè, tæ chøc cÊu tróc trong ®« thÞ vµ vïng ®« thÞ hãa. C¸c chi tiÕt vÒ chÊt l­îng vµ chøc n¨ng hÖ sinh th¸i ®« thÞ. Kh¶ n¨ng hÖ thèng, giíi h¹n vµ sù kÕt hîp trong néi bé hÖ thèng.

Môc ®Ých nghiªn cøu lµ ®¸p øng c¸c vÊn ®Ò: hÖ sinh th¸i ®« thÞ lµ g× ?

VÒ mÆt lý luËn, quan ®iÓm Holistic cho r»ng: hÖ sinh th¸i ®« thÞ ®­îc ®a sè coi lµ mét m«i tr­êng tù nhiªn vµ lµ hoµn c¶nh v¨n hãa xµ héi mµ con ng­êi ®· x©y ®ùng nªn cho b¶n th©n trong ®« thÞ. Víi c¸ch nh×n nh­ vËy: ®« thÞ lµ biÓu hiÖn cao nhÊt cña t×nh h×nh ph¸t triÒn kinh tÕ vµ x· héi cña loµi ng­êi tiªu chuÈn nµo th× còng lµ mét thùc tÕ v« cïng phøc t¹p. Tõ ®ã cã thÓ ®Þnh nghÜa: '' HÖ sinh th¸i ®« thÞ ®­îc ®Æc tr­ng b»ng hai lo¹i c¬ chÕ khèng chÕ : “tù nhiªn vµ x· héi”. Trong ®ã c¬ chÕ x· héi dÇn chiÕm ­u thÕ. C¸c giíi h¹n cña hÖ sinh th¸i ®« thÞ x¸c ®Þnh râ rµng ph¹m vi vËn ®éng cña con ng­êi trong hÖ sinh th¸i ®« thÞ''.

Cã bèn vÊn ®Ò mµ quan ®iÓm Holisic ®Ò cËp lµ:

- C¸c xu h­íng x· héi - d©n sè häc;

- Giíi h¹n ph¸t triÓn ®« thÞ;

C¸c chÊt th¶i (xö lý vµ t¸i sö dông)

-

Giao th«ng vËn t¶i ra vµo ®« thÞ.

Víi ®iÒu kiÖnViÖt nam: hÖ sinh th¸i ®« thÞ võa mang tÝnh chung cña khoa häc sinh th¸i thÕ giíi, võa mang tÝnh ®Æc thï cña n­íc ta. Cã lÏ víi quan ®iÓm ®ã, hÖ sinh th¸i ®« thÞ cã thÓ øng dông lý thuyÕt “ng­ìng l·nh thæ''(territo rrial threshold) ®Ó xem xÐt th× thÝch hîp h¬n c¶ lµ víi sinh th¸i ®« thÞ cho tõng vïng l·nh thæ.''

III. M«i tr­êng vµ con ng­êi.

1. Quan hÖ gi÷a m«i tr­êng vµ con ng­êi.

Chóng ta biÕt r»ng sù sèng vµ m«i tr­êng lu«n lu«n g¾n bã víi nhau, phï hîp víi nhau nh­ bãng víi h×nh.

Sinh vËt ®­îc nhµo nÆn trong m«i tr­êng kh«ng ngõng, ph¶i ®¸p øng víi ¸p lùc cña ®iÒu kiÖn sèng xung quanh, céng c¶ t¸c ®éng t­¬ng hç cña c¸c gièng loµi víi nhau. Con ng­êi còng kh«ng ngo¹i lÖ chØ kh¸c lµ trong m«i tr­êng sèng cña con ng­êi cã nh÷ng ¸p lùc v¨n hãa x· héi. Nh­ vËy, ¶nh h­ëng cña m«i tr­êng lªn con ng­êi tiÕn hµnh theo hai con ®­êng: x· héi vµ sinh häc. Tuy nhiªn, ranh giíi gi÷a chóng th­êng khã v¹ch ra.

Nãi cô thÓ, ®Æc thï cña m«i tr­êng sèng cña con ng­êi lµ sù xen kÏ phøc t¹p cña yÕu tè v¨n hãa x· héi vµ tù nhiªn, t¸c ®éng hoÆc trùc tiÕp (t¸c nh©n hãa lý)hoÆc gi¸n tiÕp (chuçi thøc ¨n). Mèi quan hÖ mËt thiÕt gi÷a sinh häc vµ v¨n hãa ë con ng­êi lµ ®iÒu kh«ng thÓ phñ nhËn. C¶ hai thµnh phÇn ph¸t triÓn song song, biÕn ®æi vµ tiÕn hãa theo tõng giai ®o¹n lÞch sö.

2. T¸c ®éng cña con ng­êi lªn m«i tr­êng.

Còng nh­ mäi sinh vËt, tõ buæi ®Çu xuÊt hiÖn, con ng­êi ®· t¸c ®éng vµo m«i tr­êng xung quanh ®Ó tån t¹i. ¥ thêi kú ®Çu, t¸c ®éng nµy ch¼ng ®¸ng lµ bao ch­a g©y biÕn ®éng g× lín, c©n b»ng sinh th¸i vÉn ®­îc b¶o ®¶m thêi kú nµy kÐo dµi h¬n mét triÖu n¨m. Tuy nhiªn, con ng­êi ®· trë thµnh kÎ ®éc t«n chiÕm ®o¹t nguån l­¬ng thùc vµ tµi nguyªn. Kh¶ n¨ng t¸c ®éng cña con ng­êi vµo tù nhiªn ngµy cµng t¨ng lªn, cïng nhÞp víi kh¶ n¨ng s¸ng t¹o v¨n hãa. §Æc biÖt, nh÷ng chuyÓn biÕn to lín trong x· héi loµi ng­êi ®· liªn tiÕp diÔn ra trong 40. 000 n¨m gÇn ®©y.

Ngµy nay, con ng­êi ®· lµm chñ toµn bé hµnh tinh sèng ë c¸c hÖ sinh th¸i rÊt kh¸c nhau vÒ ®iÒu kiÖn tù nhiªn (khÝ hËu, ®Êt ®ai, tµi nguyªn, c¶nh quan ®Þa lý...). Nh­ vËy b»ng tiÕn bé c«ng nghÖ, nh©n tè x· héi ®· t¸c ®éng lµm cho hiÖu lùc cña chän läc tù nhiªn dÇn dÇn chuyÓn toµn bé thµnh nh÷ng hÖ sinh th¸i ng­êi. Chóng ta biÕt r»ng, mét hÖ sinh th¸i kh«ng bao giê ®éc lËp trong ph¹m vi bªn trong cña hÖ. Kh«ng mét hÖ sinh th¸i nµo l¹i kh«ng nhËn t¸c ®éng qua l¹i cña nh÷ng hÖ sinh th¸i kh¸c vµ thùc tÕ lµ ®Õn ngµy nay kh«ng mét hÖ sinh th¸i nµo l¹i kh«ng chÞu ¶nh h­ëng trùc tiÕp hay gi¸n tiÕp Ýt hoÆc nhiÒu cña con ng­êi. Theo ý nghÜa ®ã th× c¶ hµnh tinh chóng ta ngµy nay lµ mét phøc hÖ sinh th¸i khæng lå cña nh©n lo¹i. Tøc lµ kh«ng cßn c¸i gäi lµ hÖ sinh th¸i tù nhiªn hiÓu mét c¸ch tuyÖt ®èi, nghÜa lµ kh«ng chÞu ¶nh h­ëng cña con ng­êi.

Thêi ®¹i c«ng nghiÖp ho¸ b¾t ®Çu muén m»n nh­ng chØ trong mét thêi gian ng¾n ®· lµm toµn bé hÖ sinh th¸i biÕn ®æi s©u s¾c.

C«ng nghiÖp hãa liªn quan ®Õn tiªu thô n¨ng l­îng. Nhu cÇu n¨ng l­îng ngµy cµng t¨ng. Ngµy nay hµng n¨m con ng­êi sö dông cì 11-12tû tÊn chÊt ®èt tiªu chuÈn dÉn ®Õn « nhiÔm m«i tr­êng.

C«ng nghÖ khai th¸c má lµ mét trong nh÷ng t¸c nh©n lµm ¶nh h­ëng ®Õn ®Þa tÇng, ph¸ huû tõng vïng sinh th¸i, bao gåm rõng vµ tµi nguyªn ®éng vËt sinh sèng bªn trong, dÉn ®Õn g©y « nhiÔm m«i tr­êng.

Con ng­êi lµ t¸c nh©n nèi liÒn cã chñ ®Þnh c¸c hÖ sinh th¸i mét c¸ch cã hiÖu qu¶ nhÊt. Nã s¶n xuÊt ë hÖ sinh th¸i nµy ®em tiªu thô ë hÖ sinh th¸i kh¸c cã thÓ c¸ch nhau nöa vßng tr¸i ®Êt.

Râ rµng ho¹t ®éng ®Æc thï cña con ng­êi cã ý nghÜa rÊt ®Æc biÖt ®èi víi hÖ sinh th¸ivµ mét lÇn n÷a l¹i thÊy sù ph©n biÖt gi÷a hÖ sinh th¸i tù nhiªn vµ hÖ sinh th¸i ng­êi chØ lµ t­¬ng ®èi.

Ba vÊn ®Ò lín: t¨ng d©n sè, ®« thÞ ho¸, c«ng nghiÖp ho¸ lµ nh÷ng nguyªn nh©n chñ yÕu lµm suy tho¸i m«i tr­êng tù nhiªn.

Tãm l¹i, nh÷ng vÊn ®Ò tæng thÓ ®Æt ra vÒ m«i tr­êng sèng vµ t­¬ng lai loµi ng­êi bao gåm c¶ chÊt l­îng m«i tr­êng tù nhiªn vµ m«i tr­êng x· héi sÏ do b¶n th©n con ng­êi quyÕt ®Þnh, phï hîp víi quy luËt chung cña tiÕn ho¸ x· héi tøc lµ b»ng lý trÝ, b»ng b¶n chÊt ®Æc thï cña con ng­êi -

®¹o lý lµm ng­êi trªn c¬ së mét nÒn khoa häc kü thuËt ph¸t triÓn cao ®é. Con ng­êi trong t­¬ng lai víi t­ c¸ch lµ mét thùc thÓ sinh häc – x· héi( biosocial) sÏ hoµn thiÖn c¶ vÒ mÆt sinh häc vµ x· héi trong mét m«i tr­êng trong lµnh mµ b¶n chÊt lµ c«ng b»ng, nh©n ¸i, vÞ tha, quyÒn con ng­êi ®­îc t«n träng, h¹nh phóc cña con ng­êi ®­îc b¶o ®¶m, mäi khÝa c¹nh tèt ®Ñp cña tiÒm n¨ng, tÝnh c¸ch ®­îc ph¸t huy.

2.2.4. C¸c vÊn ®Ò m«i tr­êng hiÖn nay ë viÖt nam.

B¶y vÊn ®Ò vÒ m«i tr­êng ë ViÖt nam cÇn ®­îc quan t©m.

1.Ph¸ rõng.

Suy gi¶m tû lÖ diÖn tÝch rõng.

B¶ng 3

Lo¹i rõng vµ ®Êt ®ai

N¨m1943

N¨m1983

N¨m1997

Rõng tù nhiªn

14.664.064

10.686.699

9.112.737

Rõng trång (ha tËp trung)

249.763

269.181

- MÊt tµi nguyªn rõng.

- Suy tho¸i ®a ®ang sinh häc;

- Xãi mßn ®Êt;

- T¸c ®éng tiªu cùc chÕ ®é th¶y v¨n khÝ hËu,c¶nh quan.

2. Suy gi¶m tµi nguyªn ®Êt.

Gi¶m sót diÖn tÝch ®Êt n«ng nghiÖp / ng­êi

B¶ng 4

N¨m

1940

1960

1970

1980

1990

DiÖn tÝch ®Êt n«ng nghiÖp / ng­êi(ha)

0,2

0,1

0,15

0,13

0,11

- Xãi mßn;

- Suy gi¶m ®é mµu mì;

- Laterite hãa, chua phÌn, mÆn.

3. Sö dông tµi nguyªn n­íc kh«ng hîp lý.

TiÒm n¨ng m­íc ë ViÖt Nam lín 6.400 m3/ ng­êi/n¨m,nh­ng:

-

Gi÷ n­íc kÐm hiÖu qu¶;

- ThiÕu n­íc nghiªm träng trong mïa kh«;

- N­íc mÆt, n­íc ngÇm ®Òu bÞ nhiÔm bÈn.

4. Sö dông tµi nguyªn kho¸ng s¶n kh«ng hîp lý.

- Tæn thÊt trong th¨m dß, khai th¸c (than: 15 - 40%);

- Sö dông kh«ng hîp lý sau khai th¸c;

- G©y « nhiÔm mèi tr­êng, hñy ho¹i c¶nh quan.

5. Suy tho¸i ®a ®¹ng sinh häc .

- Phong phó vÒ tµi nguyªn sinh vËt 12.000 loµi thùc vËt, hµng chôc ngh×n loµi ®éng vËt cã gi¸ trÞ, nh­ng nhiÒu loµi ®Æc h÷u ®ang cã nguy c¬ bÞ tuyÖt chñng.

- HÖ thèng c¬ së b¶o vÖ khã kh¨n, thiÕu thèn trong ho¹t ®éng vµ qu¶n lý.

- Suy tho¸i tµi nguyªn sinh vËt biÓn vµ ven biÓn.

6. ¤ nhiÔm m«i tr­êng.

- ¤ nhiÔm n­íc , kh«ng khÝ,tiÕng ån, r¸c th¶i r¾n ®« thÞ, khu c«ng nghiÖp.

- ¤ nhiÔm ho¸ chÊt n«ng nghiÖp t¹i mét sè vïng th©m canh.

-ThiÕu n­íc s¹ch.

7. HËu qu¶ chiÕn tranh.

- Rõng ®· bÞ tµn ph¸ nÆng nÒ vµ c¸c hËu qu¶ sinh th¸i kÌm theo;

- Ng­êi bÞ tµn phÕ, di chøng di truyÒn.

Tõ bÈy vÊn ®Ò vÒ m«i tr­êng trªn dÉn ®Õn m«i tr­êng ViÖt nam bÞ suy tho¸i nÆng nÒ.

2.2.5. HiÖn tr¹ng m«i tr­êng ®« thÞ vµ khu c«ng nghiÖp n­íc ta.

1. §« thÞ ho¸, c«ng nghiÖp ho¸ vµ m«i tr­êng.

a. VÊn ®Ò ®« thÞ hãa ë ViÖt Nam.

HiÖn nay d©n sè sèng trong ®« thÞ n­íc ta kho¶ng trªn 16 triÖu ng­êi,chiÕm h¬n 21% tæng sè d©n c¶ n­íc. Dù b¸o tû lÖ d©n sè ®« thÞ ë n­íc ta ®Õn n¨m 2000 ®¹t tíi 29 - 34% vµ ®Õn n¨m 2010 ®¹t tíi 35 - 48%, (35 - 48 triÖu ng­êi). Dù b¸o kho¶ng 55 - 60% tæng sè d©n ®« thÞ t¨ng lªn cña toµn quèc sÏ thuéc ba thµnh phè. Hµ Néi, H¶i Phßng, TP Hå ChÝ Minh. §« thÞ hãa m¹nh sÏ t¨ng tr­ëng d©n sè ®« thÞ nhanh vµ kÌm theo lµ nguån th¶i g©y «nhiÔm m«i tr­êng ®« thÞ cµng lín, cµng phøc t¹p.

b. VÊn ®Ò c«ng nghiÖp hãa ë ViÖt Nam.

VËn tèc c«ng nghiÖp hãa cña t­íc ta hiÖn nay vµ c¸c n¨m tíi ë møc ®é cao ch­a t­ng thÊy vµ cã n¬i ®¹t ®Õn con sè 35 - 40% n¨m (tÝnh §ång Nai ®¹t 59 %). NhiÒu khu chÕ xuÊt (KCX), nh­ KCX H¶i Phßng, ( KCX §µ N½ng, KCX T©n ThuËn, Linh Trung (TP Hå ChÝ Minh), vµ c¸c khu c«ng nghiÖp tËp trung nh­ Nomura (H¶i Phßng), B¾c Th¨ng Long (Hµ Néi), Biªn Hßa II, Amata, Nh¬nTr¹ch (§ång Nai), ViÖt Nam - Singapore, Sãng ThÇn (B×tth D­¬ng), HiÖp Ph­íc, B×nh ChiÓu. (TP Hå ChÝ Minh), Trµ nãc(HËu Giang),... ®· vµ ®ang h×nh thµnh.

Theo ®Þnh h­íng quy ho¹ch ®Õn n¨m 2010 riªng vïng kinh tÕ träng ®iÓm phÝa Nam sÏ h×nh thµnh kho¶ng 50 khu c«ng nghiÖp míi, tËp trung trªn diÖn tÝch ®Êt kho¶ng 23 000ha.

Cho ®Õn nay c¶ n­íc ®· cã 33 khu c«ng nghiÖp tËp trung ®­îc h×nh thµnh, hµng tr¨m nhµ m¸y míi n»m trong c¸c khu c«ng nghiÖp trªn ®· ®i vµo ho¹t ®éng.

C«ng nghiÖp cµng ph¸t triÓn th× nguån th¶i ®éc h¹i g©y « nhiÔm m«i tr­êng cµng lín, tµi nguyªn thiªn nhiªn cµng bÞ khai th¸c triÖt ®Ó, m«i tr­êng tµi nguyªn bÞ suy tho¸i vµ sù cè m«i tr­êng cµng dÔ dµng x¶y ra.

C¸c khu c«ng nghiÖp vµ nhµ m¸y cò ë n­íc ta ®Òu cã c«ng nghÖ l¹c hËu, ch­a cã thiÕt bÞ xö lý khÝ th¶i, n­íc th¶i, l¹i th­êng n»m xen kÏ víi c¸c khu d©n c­. V× vËy chóng ®ang g©y « nhiÔm m«i tr­êng lín, g©y ¶nh h­ëng xÊu ®èi víi søc kháe vµ n¨ng suÊt lao ®éng cña ng­êi lao ®éng còng nh­ céng ®ång nh©n d©n. V× vËy khu c«ng nghiÖp Biªn Hßa cò ®ang cã kÕ ho¹ch chØnh trang l¹i quy ho¹ch vµ c¬ së h¹ tÇng ®Ó c¶i thiÖn m«i tr­êng: Khu c«ng nghiÖp ViÖt Tr× sÏ kh«ng më réng ®Ó b¶o vÖ m«i tr­êg cho thµnh phè ViÖt Tr×.

Tõ n¨m 1995 ®Õn nay c¸c thµnh phè lín (Hµ Néi, TP Hå ChÝ Minh vµ H¶i Phßng) ®· tiÕn hµnh kiÓm tra, kiÓm so¸t t¸c ®éng m«i tr­êng c¸c c¬ së c«ng nghiÖp cò, ®· x¸c ®Þnh ®­îc c¸c nhµ m¸y xÝ nghiÖp g©y ra « nhiÔm m«i tr­êng trÇm träng vµ tiÕn hµnh di chuyÓn mét sè nhµ m¸y hä¨c c¸c ph©n x­ëng s¶n xuÊt ®éc h¹i ra e¸c khu c«ng nghiÖp ë ngo¹i thµnh, nh»m c¶i thiÖn m«i tr­êng ®« thÞ ChÝnh phñ ®· quyÕt ®Þnh ®ãng cöa Nhµ m¸y xi m¨ng H¶i Phßng trong t­¬ng lai gÇn. Mét sè kh«ng Ýt c¸c nhµ m¸y cò ®· ®­îc bæ xung hoÆc n©ng cÊp hÖ thèng thiÕt bÞ xö lý « nhiÔm m«i tr­êng.

Tuy r»ng, vÊn ®Ò b¶o vÖ tµi nguyªn thiªn nhiªn vµ m«i tr­êng trong khai th¸c má ®· ®­îc chó ý h¬n tr­íc, nh­ng vÉn ch­a cã tiÕn bé ®¸ng kÓ. VÊn ®Ò gi¶iquyÕt chÊt th¶i còng nh­ hoµn nguyªn m«i tr­êng ®Êt ë c¸c khu má than ë Qu¶ng Ninh vµ mét sè khu má kh¸c vÉn lµ vÊn ®Ò tån t¹i bøc xóc hiÖn nay. M«i tr­êng lao ®éng cña c«ng nh©n má rÊt kÐm, ®Æc biÖt lµ « nhiÔm bôi vµ khÝ ®éc.

T×nh tr¹ng khai th¸c vµng vµ ®¸ quý kiÓu ''thæ phØ” vÉn ch­a ng¨n chÆn ®­îc, lµm « uÕ m«i tr­êng ®Êt, n­êc vµ l·ng phÝ tµi nguyªn cã gi¸ trÞ cña quèc gia.

2. Mét sè vÊn ®Ò cÊp b¸ch ®Ó b¶o vÖ m«i tr­êng ®« thÞ vµ c«ng nghiÖp ë n­íc ta.

M«i tr­êng ®« thÞ vµ c«ng nghiÖp t­íc ta ®· vµ ®ang bÞ « nhiÔm vµ ngµy cµng trë thµnh vÊn ®Ò trÇm träng, cÇn ph¶i nhanh chãng cã c¸c biÖn ph¸p h÷u hiÖu b¶o vÖ m«i tr­êng ®« thÞ.

- N©ng cao nhËn thøc, hiÓu biÕt vµ tr¸ch nhiÖm cña nh÷ng c¬ quan chÝnh quyÒn tØnh thµnh ®èi víi vÊn ®Ò b¶o vÖ m«i tr­êng ®« thÞ vµ khu c«ng nghiÖp, t¨ng c­êng gi¸oddôc b¶o vÖ m«i tr­êng cho mçi ng­êi d©n, mçi hé s¶n xuÊt, mçi chñ xe, chñ xÝ nghiÖp mçi cÊp l·nh ®¹o chÝnh quyÒn tõ x·, ph­êng, quËn ®Õn thµnh phè.

- Thùc hiÖn ®óng tr×nh tù x©y dùng vµ ph¸t triÓn ®« thÞ tr­íc tiªn lµ ph¶i ­u tiªn ®Çu t­ c¶i t¹o hÖ thèng h¹ tÇng kü thuËt ®« thÞ.

- CÇn ph¶i ng¨n chÆn viÖc thu hÑp diÖn tÝch c©y xanh vµ lÊp dÇn ao hå

®Ó ph¸t triÓn ®« thÞ.

- Kiªn quyÕt di chuyÓn mét sè nhµ m¸y, xÝ nghiÖp g©y ra « nhiÔm lín ë néi thµnh ra khu c«ng nghiÖp ë ngo¹i thµnh.

- Tõng b­íc b¾t buéc tÊt c¶ c¸c xÝ nghiÖp ph¶i ¸p dông hÖ thèng thiÕt bÞ läc bôi vµ hÊp thô khÝ ®éc h¹i tr­íc khi th¶i vµo m«i tr­êng kh«ng khÝ, ¸p dông hÖ thèng xö lû n­íc th¶i tr­íc khi th¶i n­íc bÈn vµo s«ng ngßi. DÇn dÇn ¸p dông nguyªn t¾c ''ng­êi g©y « nhiÒm ph¶i tr¶ tiÒn cho « nhiÔm'', mµ ë nhiÒu nttíc trªn thÕ giíi ®· ¸p dông.

- Quan t©m b¶o vÖ m«i tr­êng n­íc mÆt, b¶o vÖ nguån n­íc ngÇm- nguån cÊp n­íc s¹ch cho nhiÒu thµnh phè, khu d©n c­ trªn c¶ n­íc.

- §Çu t­ x©y dùng c¸c nhµ m¸y xö lý r¸c th¶i ®éc h¹i ë ®« thÞ,

ë c¸c thµnh phè lín nh­ Hµ Néi, TP Hå ChÝ Minh, H¶i Phßng cÇn x©y ®ùng nhµ m¸y xö lý r¸c ®éc h¹i, ®ång thêi cÇn ®¶m b¶o b·i ®æ r¸c, ñ r¸c ®óng kü thuËt ë mäi thµnh phè. MÆt kh¸c cÇn t¨ng c­êng h¶ n¨ng thu gom r¸c cña c¸c c«ng ty VÖ sinh ®« thÞ.

- Nhanh chãng “ tù ho¹i ho¸” tÊt c¶ c¸c lo¹i hè xÝ thïng vµ hè xÝ hai ng¨n ë trong thµnh phè.

- Nång ®é bôi trong kh«ng khÝ ëhÇu hÕt c¸c ®« thÞ n­íc ta ®Òu v­ît qu¸ tiªu chuÈn cho phÐp nhiÒu lÇn, bôi chñ yÕu lµ do ho¹t ®éng c«ng nghiÖp, x©y dùng vµ giao th«ng vËn t¶i g©y ra. Qu¶n lý x©y dùng vµ ph¸t triÓn giao th«ng tèt ®Ò gi¶m nång ®é bôi trong kh«ng khÝ ®« thÞ n­íc ta.

- §Ó “b¶o vÖ m«i tr­êng, ph¸t triÓn bÒn v÷ng'' vµ thùc hiÖn luËt b¶o vÖ m«i tr­êng cÇn ph¶i tiÕn hµnh ®¸nh gi¸ t¸c ®éng m«i tr­êng ®èi víi c¸c dù ¸n ph¸t triÓn kinh tÕ, x· héi, ®Æc biÖt lµ ®èi víi dù ¸n quy ho¹ch ph¸t triÓn ®« thÞ. M«i tr­êng ®« thÞ vµ khu c«ng nghiÖp lµ mét vÊn ®Ò tæng hßa phøc t¹p cña nhiÒu yÕu tè thiªn nhiªn vµ nh¨n t¹o, v× vËy cÇn ph¶i thùc thi nhiÒu gi¶i ph¸p ®ång bé, toµn diÖn vµ chÝnh x¸c míi cã thÓ b¶o vÖ ®­îc m«i tr­êng ®« thÞ vµ khu c«ng nghiÖp cho ngµy nay vµ mai sau.

2.2.6. §¸nh gi¸ t¸c ®éng m«i tr­êng lµ c«ng cô cã hiÖu lùc ®Ó qu¶n lý vµ b¶o vÖ m«i tr­êng.

C¸c c«ng cô qu¶n lý m«i tr­êng cña nhµ n­íc.

Nhµ n­íc thùc hiÖn nhiÖm vô b¶o vÖ m«i tr­êng (BVMT) vµ ph¸t triÓn bÒn v÷ng (PTBV) b»ng c¸c c«ng cô qu¶n lý m«i tr­êng. C¸c c«ng cô nµy th«ng th­êng lµ:

1. C«ng cô vÕ chinh s¸ch chiÕn l­îc:

ChÝnh s¸ch BVMT, PTBV lµ c«ng cô ®Ó chØ ®¹o toµn bé ho¹t ®éng BVMT, PTBV trªn mét ph¹m vi l·nh thæ réng lín nh­ mét quèc gia, mét bang, mét tØnh, trong mét kho¶ng thêi gian dµi th­êng tõ 5 - l0 n¨m trë lªn. ChÝnh s¸ch ph¶i nªu lªn môc tiªu BVMT, PTBV vµ c¸c ®Þnh h­íng lín ®Ó thùc hiÖn môc tiªu ChÝnh s¸ch ph¶i hîp lý, dùa trªn c¬ së v÷ng ch¾c vÒ khoa häc vµ thùc tiÔn.

ChiÕn l­îc cô thÓ hãa chÝnh s¸ch ë mét møc nhÊt ®Þnh, chiÕn l­îc xem xÐt mèi quan hÖ gi÷a c¸c môc tiªu do chÝnh s¸ch quyÕt ®Þnh vµ nguån lùc cã thÓ cã ®Ó thùc hiÖn c¸c môc tiªu nµy. Trªn c¬ së nµy lùa chän c¸c môc tiªu kh¶ thi, x¸c ®Þnh c¸c ph­¬ng h­íng, biÖn ph¸p lín ®Ó thùc thi. ChiÕn l­îc võa ph¶i cã tÝnh hîp lý, võa ph¶i cã tÝnh kh¶ thi. ChiÕn l­îc quèc gia vÒ b¶o vÖ thiªn nhiªn vµ m«i tr­êng cña n­íc ta ®Ò xuÊt n¨m 1986 lµ mét vÝ dô vÒ chiÕn l­îc BVMT.

HiÖn nay trªn thÕ giíi kh«ng nh÷ng cã chÝnh s¸ch, chiÕn l­îc quèc gia vÒ BVMT, PTBV mµ cßn cã chÝnh s¸ch chiÕn l­îc BVMT cho toµn cÇu, hoÆc cho khu vùc do c¸c tæ chøc quèc tÕ hoÆc khu vùc so¹n th¶o vµ thùc hiÖn.

2. C«ng cô vÒ ph¸p luËt, quy ®Þnh, chÕ ®Þnh.

HÖ thèng luËt BVMT cua mét quèc gia th­êng gåm cã: luËt chung (hoÆc luËt c¬ b¶n) vÒ BVMT vµ c¸c luËt vÒ sö dông hîp lý tõng d¹ng tµi nguyªn thiªn nhiªn (TNTN) vÒ b¶o vÖ chÊt l­îng m«i tr­êng t¹i mét ®Þa ph­¬ng, hoÆc trong mét lÜnh vùc ho¹t ®éng cô thÓ cña x· héi. LuËt vÒ rõng, biÓn, tµi nguyªn, kho¸ng s¶n, vÒ b¶o vÖ søc kháe cña nh©n d©n, b¶o hé lao ®éng lµ nh÷ng vÝ dô cô thÓ vÒ lo¹i luËt sau:

Quy ®Þnh lµ nh÷ng v¨n b¶n ph¸p chÕ d­íi luËt nh»m cô thÓ hãa, hoÆc h­íng dÉn thùc hiÖn c¸c néi dung ®· ghi vµo luËt. Quy ®inh cã thÓ do c¬ quan lËp ph¸p hoÆc c¬ quan hµnh ph¸p ban hµnh theo chøc n¨ng vµ thÈm quyÒn cô thÓ cña c¸c c¬ quan Êy. Quy ®Þnh vÒ c¸c tiªu chuÈn chÊt l­îng m«i tr­êng cña quèc gia, hoÆc mét tØnh, thµnh phè thuéc lo¹i v¨n b¶n nµy.

- ChÕ ®Þnh lµ c¸c quy ®Þnh vÒ chÕ ®é, thÓ lÖ, tæ chøc qu¶n lý BVMT, PTBV.Tæ chøc, chøc n¨ng, nhiÖm vô, lÒ lèi lµm viÖc cña hÖ thèng Bé, Së Khoa häc, C«ng nghÖ vµ M«i tr­êng lµ mét chÕ ®Þnh vÒ BVMT.

3. C«ng cô kÕ ho¹ch hãa.

B¶o vÖ MT là viÖc lµm trªn quy m« l·nh thæ lín, thêi gian dµi, quan hÖ ®Õn mäi ngµnh, mäi ng­êi trong x· héi, v× vËy chØ cã thÓ thùc hiÖn tèt lóc ®­îc kÕ ho¹ch

hãa. KÕ ho¹ch ho¸ m«i tr­êng lµ kÕ ho¹ch trong ®ã c¸c môc tiªu ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi ®­îc xem xÐt mét c¸ch tæng hîp víi c¸c môc tiªu vÒ m«i tr­êng nh»m ®¶m b¶o kh¶ n¨ng thùc tÕ cho viÖc thùc hiÖn ph¸t triÓn bÒn v÷ng.

C¸c c«ng cô kÕ ho¹ch hãa th­êng gåm cã c¸c quy ho¹ch xem xÐt c¸c vÊn ®Ò TNMT mét c¸ch kh¸i qu¸t, dµi h¹n; c¸c kÕ ho¹ch dµi h¹n, trung h¹n (n¨m n¨m) vµ ng¾n h¹n (mét vµi n¨m). KÕ ho¹ch ph¶i ®¶m b¶o sù ®ång bé, c©n ®èi gi÷a môc tiªu vµ nguån lùc, mèi quan hÖ hîp lý gi÷a c¸c ho¹t ®éng vµ thêi gian biÓu cña c¸c ho¹t ®éng ®ã. Trong kÕ ho¹ch cã thÓ cã c¸c ch­¬ng tr×nh hµnh ®éng, trong ch­¬ng tr×nh l¹i cã c¸c dù ¸n cô thÓ.

4. C«ng cô th«ng tin, d÷ liÖu.

C¸c c«ng cô nµy bao gåm; hÖ thèng quan tr¾c, ®o ®¹c(monitoring) c¸c yÕu tè tµi nguyªn m«i tr­êng (TNMT hÖ thèng thuthËp, xö lý, l­u tr÷ vµ cung cÊp t­ liÖu vÒ TNMT t¹o nªn c¬ së d÷ liÖu (database):thèng nhÊt cña quèc gia.

C«ng cô nµy quyÕt ®Þnh sù ®óng ®¾n vµ ®é chÝnh x¸c nhËn ®Þnh hiÖn tr¹ng, dù b¸o diÔn biÕn t×nh tr¹ng TNMT vµ cña c¸c c«ng cô chÝnh s¸ch vµ kÕ ho¹ch.

5.

KÕ to¸n m«i tr­êng.

KÕ to¸n mét tr­êng (environmental accounting) lµ kh¸i niÖm míi ®­îc ®em vµo gÇn ®©y trong qu¶n lý m«i tr­êng. KÕ to¸n m«i tr­êng lµ sù ph©n tÝch, tÝnh to¸n nh»m x¸c ®Þnh mét c¸ch ®Þnh l­îng víi ®é chÝnh x¸c nhÊt ®Þnh vÒ sù gia t¨ng hoÆc suy tho¸i cña dù tr÷ tµi nguyªn thiªn nhiªn cña mét quèc gia. Sù thay ®æi vÒ sè l­îng vµ chÊt l­îng cña tµi nguyªn thiªn nhiªn do c¸c ho¹t ®éng ph¸t triÓn kinh tÕ - x· héi mang l¹i, mµ kÕ to¸n m«i tr­êng sÏ ®em ra, cÇn ®­îc xem xÐt trong qu¸ tr×nh quyÕt ®Þnh c¸c môc tiªu vµ ch­¬ng tr×nh ph¸t triÓn cña quèc gia.

Trong kÕ to¸n m«i tr­êng th­êng ph¶i lµm hai viÖc. Mét lµ ®o ®¹c sè l­îng vµ chÊt l­îng cña tµi nguyªn, viÖc nµy kh«ng dÔ dµng, nh­ng nÕu cã ph­¬ng tiÖn kü thuËt tèt cã thÓ lµm ®­îc. Hai lµ x¸c ®Þnh gi¸ trÞ cña dù tr÷ tµi nguyªn nãi trªn lµm thµnh ''tiÒn tÖ'', ®Ó ®¸nh gi¸ ''®­îc, mÊt” vÒ tµi nguyªn, vµ so s¸nh víi c¸i ''®­îc, mÊt'' kh¸c lóc sö dông c¸c tµi nguyªn ®ã theo nh÷ng ph­¬ng ¸n kh¸c nhau. ViÖc thø hai gÆp rÊt nhiÒu khã kh¨n, tuy nhiªn ®èi víi mét sè tµi nguyªn còng cã n¬i ®· lµm ®­îc. C¸c n­íc nh­ Na Uy, Ph¸p trªn c¬ së nh÷ng d÷ liÖu quan tr¾c tÕt vÒ TNMT ®· ®­a ra ph­¬ng ph¸p kÕ to¸n ®¬n gi¶n hãa ®èi víi mé sè d¹ng tµi nguyªn.Trung Quèc, Philippin, Th¸i Lan còng ®· cã nh÷ng thÝ ®iÓm vÒ kÕ to¸n m«i tr­êng.

2.2.7. Qu¶n lý tai biÕn m«i tr­êng.

Tai biÕn m«i tr­êng lµ nh÷ng tæn h¹i to lín vÒ m«i tr­êng, diÔn ra mét c¸ch ®ét ngét do thiªn tai hoÆc do nguyªn nh©n nh©n t¹o. Qu¶n lý tai biÕn m«i tr­êng (environmental risk assessment) gåm bèn ho¹t ®éng:

- X¸c ®Þnh tai biÕn.

- §¸nh gi¸ kh¶ n¨ng thiÖt h¹i.

- §¸nh gi¸ x¸c xuÊt x¶y ra tai biÕn.

-

X¸c ®Þnh ®Æc tr­ng tai biÕn.

C¸c tæ chøc quèc tÕ nhø UNEP (Ch­¬ng tr×nh m«i tr­êng Liªn HiÖp quèc) WHO (Tæ chøc y tÕ ThÕ giíi), FAO (Tæ chøc L­¬ng thùc vµ Thùc phÈm) trong nhiÒu n¨m qua ®· x©y dùng c¸c ®Þnh h­íng vµ c¸c tiªu chuÈn gióp cho c¸c n­íc ch­a cã nhiÒu kinh nghiÖm vÒ qu¶n lý tai biÕn m«i tr­êng x©y dùng c¸c chÝnh s¸ch qu¶n lý c¸c hãa chÊt ®éc h¹i, c¸c phÕ th¶i ®éc h¹i, c¸c tai n¹n trong s¶n xuÊt c«ng nghiÖp. §Ó qu¶n lý tai biÕn m«i tr­êng cã hiÖu qu¶ cÇn cã t­ 1iÖu vÒ kh¶ n¨ng t¸c h¹i cña c¸c lo¹i tai biÕn, ¶nh h­ëng tíi søc kháe cña con ng­êi, x¸c suÊt x¶y ra tai biÕn.

2.2.8. Gi¸o dôc, ®µo t¹o, n©ng cao nhËn thøc cña nh©n d©n.

BVMT, PTBV chØ cã thÓ thµnh c«ng nÕu huy ®éng ®­îc ®«ng ®¶o nh©n d©n tham gia mét c¸ch tù gi¸c. V× vËy, nªn gi¸o dôc m«i tr­êng trong hÖ thèng nhµ tr­êng, n©ng cao nhËn thøc vÒ BVMT, PTBV cña mäi ng­êi d©n, tr­íc hÕt lµ cña nh÷ng ng­êi cã quyÒn ra quyÕt ®Þnh, lµ viÖc cã tÇm quan träng hµng ®Çu trong sù nghiÖp BVMT.

BVMT ®ßi hái ph¶i cã ®éi ngò c¸n bé khoa häc, c¸n bé qu¶n lý am hiÓu vÒ m«i tr­êng vµ PTBV. §éi ngò nµy cÇn ®­îc ®µo t¹o trong c¸c khãa ®µo t¹o ®¹i häc, chuyªn nghiÖp dµi h¹n, trong c¸c líp huÊn luyÖn ng¾n ngµy, trong c¸c héi th¶o, héi nghÞ khoa häc.

2.2.9. Nghiªn cøu vµ triÓn khai khoa häc, c«ng nghÖ.

Ho¹t ®éng BVMT Vµ PTBV ®­îc tiÕn hµnh trªn c¬ së khoa häc vµ c«ng nghÖ liªn ngµnh, ë tr×nh ®é trªn tiÕn. ¥ nh÷ng n­íc c«ng nghiÖp hãa, khoa häc vµ c«ng nghÖ vÒ m«i tr­êng ®· ph¸t triÓn tíi tr×nh ®é rÊt cao. C¸c n­íc ®ang ph¸t triÓn ph¶i vËn dông mét c¸ch s¸ng t¹o nh÷ng gi¶i ph¸p khoa häc, c«ng nghÖ ®Ó gi¶i quyÕt c¸c vÊn ®Ò ®Æc thï do ®iÒu kiÖn thiªn nhiªn vµ x· héi cô thÓ cña ®Êt n­íc m×nh. B¶n th©n viÖc t¹o lËp c¸c c«ng cô qu¶n lý m«i tr­êng nªu t¹i ®©y cho mét quèc gia, mét ®Þa ph­¬ng còng ®ßi hái nh÷ng nghiªn eøu, thùc nghiÖm nhÊt ®Þnh vÒ khoa häc vµ c«ng nghÖ m«i tr­êng.

Ch­¬ng III.

C¸c h×nh thøc « nhiÔm m«i tr­êng

BiÖn ph¸p phßng chèng « nhiÔm

3.1. M«i tr­êng kh«ng khÝ.

3.1.l. Thµnh phÇn vµ tÝnh chÊt cña khÝ quyÓn.

1. CÊu tróc khÝ quyÓn.

KhÝ quyÓn lµ mét líp kh«ng khÝ dµy kho¶ng 1000km, bao bäc quanh Tr¸i §Êt cña chóng ta. Khèi lù¬ng cña khÝ quyÓn cì 5 x 1015 tÊn (b»ng 0,05% khèi l­îng vá Tr¸i ®Êt) nh­ng cã vai trß rÊt to lín ®èi víi sù sèng trªn trªn Tr¸i §Êt. KhÝ quyÓn lµ mµn khÝ b¶o vÖ sù ph¸ huû sù sång tõ bªn ngoµi kho¶ng kh«ng: nã hÊp thô hÇu hÕt c¸c tia vò trô vµ mét phÇn lín c¸c bøc x¹ ®iÖn tõ MÆt Trêi. Nã c¶n l¹i c¸c tia tö ngo¹i b­íc sãng ng¾n cã t¸c dông ph¸ hñy tÕ bµo sèng (

l

< 300nm) vµ chØ truyÒn mét phÇn c¸c tia tö ngo¹i vµ hång ngo¹i gÇn vïng quang phæ nh×n thÊy, tia nh×n thÊy vµo Tr¸i §ÊT. Th«ng qua líp khÝ quyÓn Tr¸i §Êt duy tr× ®­îc c©n b»ng nhiÖt. Tr¸i §Êt tiÕp nhËn n¨ng l­îng MÆt Trêi vµ hoµn tr¶ l¹i vò trô n¨ng l­îng mµ nã ®· tiÕp nhËn tõ MÆt Trêi vµ mét phÇn n¨ng l­îng cã nguån gèc tõ Tr¸i §Êt (dßng n¨ng l­îng tõ c¸c ®íi s©u, n¨ng l­îng do sù ph©n r· cña c¸c chÊt phãng x¹ trong lßng ®Êt) ®Òu qua líp khÝ quyÓn. KhÝ quyÓn lµ nguån cung cÊp O2 cho sù sèng C02 cho sù quang hîp c©y xanh, N2 cho c«ng nghiÖp ph©n bãn vµ khÝ quyÓn lµ vËt chuyªn chë h¬i n­íc tõ ®¹i d­¬ng vµo ®Êt liÒn.

Ranh giíi cña khÝ quyÓn rÊt khã x¸c ®Þnh, cµng xa mÆt ®Êt, khÝ quyÓn cµng lo·ng vµ dÇn dÇn ®i vµo kho¶ng kh«ng gi÷a c¸c hµnh tinh. MËt ®é khÝ quyÓn gi¶m liªn tôc theo ®é cao vËt lý kh¸c nhau. TÇng ®èi l­u, tÇng b×nh l­u, tÇng ion vµ nhiÖt quyÓn ®­îc m« t¶ nh­ trong b¶ng 5.

B¶ng5l.

C¸c tÇng chñ yÕu cña khÝ quyÓn

TÇng cña khÝ quyÓn

§é cao Km

NhiÖt ®é o C

C¸c chÊt quan träng

TÇng ®èi l­u (troposphere)

0

¸

11

15

¸

(-56)

N2,O2,CO2,H2 O

TÇng b×nh l­u (Stratosphe re)

11

¸

50

(-56)

¸

(-2)

O3

TÇng trung l­u ( Mesosphere)

50

¸

85

(-2)

¸

(-92)

O2+ ,

NO+

TÇng nhiÖt quyÓn ( Thermosph re)

85

¸

500

(-92)

¸

(1200)

O2+, O+ , NO+

CÊu tróc tÇng cao h¬n cña khÝ quyÓn cßn Ýt ®­îc nghiªn cøu :

- ¥ tÇng nhiÖt quyÓn thµnh phÇn hãa häc gåm c¸c ion O+,O+,NO nhiÖt ®é t¨ng theo chiÒu cao.

-

¥tÇng trung l­u (tÇng ion, tÇng ®iÖn ly) d­íi t¸c dông cña bøc x¹ tö ngo¹i sãng cùc ng¾n, c¸c ph©n tö bÞ ion hãa.

O + h.v

®

O+ + e

O + hv

®

O2++ e