Câu 14. Khái niệm và kết cấu của hình thái kinh tế - xã hội? Tại sao nói sự phát triển của các hình thái kinh tế - xã hội là 1 quá trình lịch sử tự nhiên

*Khái niệm

Hình thái kinh tế - xã hội là 1 phạm trù của chủ nghĩa duy vật lịch sử, dùng để chỉ xã hội ở từng giai đoạn lịch sử nhất định, với 1 kiểu quan hệ sản xuất đặc trưng cho xã hội đó phù hợp với 1 trình độ nhất định của lực lượng sản xuất và với 1 kiến trúc thượng tầng tương ứng được xây dựng trên những quan hệ sản xuất ấy.

* Kết cấu

Hình thái kinh tế - xã hội là 1 hệ thống hoàn chỉnh, có cấu trúc phức tạp, nhưng có 3 mặt cơ bản là: lực lượng sản xuất, quan hệ sản xuất, kiến trúc thượng tầng.

- Mỗi mặt này có vị trí riêng, nhưng tác động qua lại lẫn nhau, thống nhất với nhau. Trong đó, lực lượng sản xuất là nền tảng vật chất - kỹ thuật của mỗi hình thái kinh tế - xã hội.Xét đến cùng, lực lượng sản xuất quyết định sự hình thành và phát triển của mỗi hình thái kinh tế-xã hội. Bản thân các lực lượng sản xuất không phải là sản phẩm riêng của một thời đại nào mà là sản phẩm của cả một quá trình phát triển liên tục từ thấp lên cao qua các thời đại, là sự tiếp biến không ngừng của lịch sử.

- Các quan hệ sản xuất tạo thành cơ sở hạ tầng của hình thái kinh tế - xã hội và quyết định các hình thái kinh tế - xã hội. Quan hệ sản xuất là tiêu chuẩn khách quan để phân biệt chế độ xã hội này với chế độ xã hội khác.

- Kiến trúc thượng tầng do cơ sở hạ tầng sinh ra và quy định nhưng nó có nhiệm vụ bảo vệ, duy trì, phát triển cơ ở hạ tầng sinh ra nó.

- Ngoài những mặt cơ bản nói trên, mỗi hình thái kinh tế - xã hội còn có những quan hệ khác: dân tộc, gia đình và những quan hệ xã hội khác. Các quan hệ xã hội đó đều gắn bó chặt chẽ với quan hệ sản xuất và biến đổi cùng sự biến đổi của quan hệ sản xuất.

* Sự phát triển của các hình thái kinh tế - xã hội là quá trình lịch sử tự nhiên

Hình thái kinh tế - xã hội cho phép đi sâu vào bản chất của quá trình lịch sử, hiểu được logic khách quan của quá trình đó, nhìn thấy sự phát triển của xã hội loài người như là một quá trình lịch sử tự nhiên, một quá trình diễn ra nhiều mặt và chứa đầy mâu thuẫn, quá trình vận động hợp với quy luật khách quan. Đó là những quy luật nội tại, tự thân trong cấu trúc của hình thái kinh tế - xã hội, quy luật về sự phù hợp của quan hệ sản xuất với tính chất và trình độ của lực lượng sản xuất, quy luật cơ sở hạ tầng quyết định kiến trúc thượng tầng.

Lịch sử phát triển của xã hội loài người đã và đang trải qua 5 hình thái kinh tế - xã hội khác nhau: cộng sản nguyên thủy, chiếm hữu nô lệ, phong kiến, tư bản chủ nghĩa và cộng sản chủ nghĩa. Chủ nghĩa duy vật lịch sử cho rằng, mỗi hình thái kinh tế - xã hội đều có những quy luật riêng của nó khi nó phát sinh, phát triển và chuyển sang 1 hình thái cao hơn. Đồng thời cũng khẳng định đến sự tồn tại của những quy luật phản ánh những đặc điểm chung của mọi hình thái kinh tế - xã hội, những quy luật phổ biến phát huy tác dụng trong tất cả các giai đoạn phát triển của lịch sử , trong tất cả các hình thái phát triển kinh tế - xã hội.

Trong các quy luật khách quan chi phối sự vận động phát triển của các hình thái kinh tế - xã hội, quy luật về sự phù hợp của quan hệ sản xuất với tính chất và trình độ của lực lượng sản xuất có vai trò quyết định nhất. Con người làm ra lực lượng sản xuất bằng năng lực thực tiễn của mình. Tuy nhiên năng lực thực tiễn lại bị quy định bởi nhiều điều kiện khách quan. Mỗi thế hệ làm ra lực lượng sản xuất của mình phải dựa trên những lực lượng sản xuất đã đạt được của thế hệ trước ở hình thái kinh tế - xã hội trước đó. Vì vậy bản thân các lưc lượng sản xuất không phải là sản phẩm riêng của thời đại nào, mà là sản phẩm của quá trình phát triển từ thấp lên cao qua các hình thái kinh tế - xã hội. Nhưng tính chất và trình độ của lực lượng sản xuất đã quy định 1 cách khách quan tính chất và trịnh độ của quan hệ sản xuất, do đó xét đến cùng lực lượng sản xuất quyết định quá trình vận động phát triển của hình thái kinh tế - xã hội như 1 quá trình lịch sử tự nhiên.

Sự vận động phát triển thay thế nhau của các hình thái kinh tế - xã hội từ thấp lên cao trước hết được giải thích bằng tác động của quy luật về sự phù hợp của quan hệ sản xuất với tính chất và trình độ của lực lượng sản xuất. Lực lượng sản xuất, 1 mặt của phương thức sản xuất là yếu tố đảm bảo tính kế thừa trong sự phát triển tiến lên của lịch sử. Quan hệ sản xuất là mặt thứ 2 của phương thức sản xuất biểu hiện tính gián đoạn trong sự phát triển của lịch sử.

Lịch sử loài người là lịch sử phát triển và thay thế nhau của các hình thái kinh tế - xã hội, nhưng lịch sử cụ thể vô cùng phong phú, không thể xem quá trình lịch sử là 1 công thức hoặc như 1 đường thẳng. Thực tế lịch sử diễn ra những hình thức quá độ khác nhau của các dân tộc, một số dân tộc phải trải qua tuần tự các hình thái kinh tế - xã hội, một số dân tộc lại bỏ qua 1 số hình thái đê đạt được những bước phát triển nhanh hơn.

Nhân loại hiện nay đang và sẽ trải qua hình thái kinh tế - xã hội cộng sản chủ nghĩa. Hình thái kinh tế - xã hội cộng sản chủ nghĩa có 3 giai đoạn phát triển: thời kỳ quá độ từ tư bản chủ nghĩa lên chủ nghĩa xã hội; chủ nghĩa xã hội; chủ nghĩa Cộng sản.